Tarama Sözlüğü-Türkçe Sözlük Söz Varlığı Karşılaştırması: Fiiller

Abstract

Tarama Sözlüğü, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Türkiye Türkçesiyle yazılmış eserlerden derlenerek hazırlanmış, kelimeleri tanıklarıyla aktaran tarihsel bir sözlüktür. 1935-1977 yılları arasında iki dizi hâlinde toplam 12 cilt olarak yayımlanmıştır. Çalışmanın ilk aşamasında, Ömer Asım Aksoy ve Dehri Dilçin’in öncülüğünde 1943-1957 yılları arasında 160 eser taranmış ve bunun sonucunda dört ciltlik Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü ortaya konmuştur. Daha sonraki dönemde, 1963-1972 yılları arasında 67 eser daha taranarak sözlük altı cilt hâlinde tamamlanmıştır. Bu ciltlere, 1974-1977 yılları arasında hazırlanan Ekler ve Dizin bölümleri de eklenmiş ve böylece sözlüğün son şekli verilmiştir. Tarama Sözlüğü, Türk dilinin en temel başvuru kaynakları arasındadır. Çok kapsamlı bir çalışmanın ürünü olan eser, sadece Türkologlar için değil, yerli ve yabancı birçok bilim insanına da kaynaklık etmektedir. Sözlük oluşturulurken dikkate alınan en temel özellik, kelimenin günümüzde kullanılmayan ya da anlamı-şekli değişik olarak kullanılan Türkçe sözlerin esas alınmasıdır. Zamanla birlikte Türkçe Sözlük’ün kapsamının genişlemesi, Tarama Sözlüğü’nde bulunan birçok kelimeyi de içerir duruma gelmesi, sözlüğün yenilenmesi ihtiyacını doğurmuştur. Şu ana kadar sözlük üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların neredeyse tamamı, yeni eserlerin de söz varlığının ortaya konmasıyla birlikte yeni kelimelerin de sözlüğe dahil edilmesi gerektiğinin vurgulandığı çalışmalardır. Ancak tam tersi bir durum da Türkçe Sözlük’teki kelimelerin Tarama Sözlüğü’nden çıkarılması bağlamında olmalıdır. Bu çalışma da bu amaca hizmet etmek için hazırlanmıştır. Sadece fiilerin ele alındığı çalışmada 337 fiil tespit edilmiştir. Çalışmada filler, Tarama Sözlüğü ve Türkçe Sözlük’teki anlamlarıyla tablo şeklinde aktarılacaktır.

Keywords

• Tarama Sözlüğü
• Türkçe Sözlük
• Fiiller
• Söz Varlığı

Scan Dictionary-Turkish Dictionary Vocabulary Comparison: Verbs

Abstract

Scan Dictionary is a historical dictionary compiled from works written in Turkish between the 13th and 19th centuries, presenting words together with textual attestations. It was published in two series in a total of 12 volumes between 1935 and 1977. In the first stage, under the leadership of Ömer Asım Aksoy and Dehri Dilçin, 160 works were examined between 1943 and 1957, resulting in the preparation of a four-volume dictionary entitled Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü (Scan Dictionary with Attestations). In the later stage, between 1963 and 1972, 67 more works were analyzed, and the dictionary was completed in six volumes. Subsequently, the Supplements and Index volumes, prepared between 1974 and 1977, were added, thus finalizing the work. Scan Dictionary is one of the most fundamental reference sources for the study of the Turkish language. As a comprehensive work, it serves not only Turkologists but also many domestic and foreign researchers. The main principle taken into consideration during its compilation was the inclusion of Turkish words that are no longer in use today or that have undergone semantic or formal changes. Over time, the expansion of the Turkish Dictionary has incorporated many of the words included in the Scan Dictionary, which has revealed the necessity of updating the latter. Most of the studies carried out so far emphasize the need to include new words in the dictionary by analyzing new works. Conversely, it should also be considered that some words found in the Turkish Dictionary ought to be excluded from the Scan Dictionary. This study was conducted with that aim in mind. Focusing solely on verbs, a total of 337 verbs were identified. These verbs will be presented in a table, along with their meanings in both the Scan Dictionary and the Turkish Dictionary.

Keywords

• Scan Dictionary
• Turkish Dictionary
• Verb
• Vocabulary

References

1. Akyıldız Ay, D. (2017). Tarama Sözlüğü: Sözlükbilimi ilkeleri çerçevesinde betimsel ve eleştirel bir değerlendirme. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 56(56), 1-22.
2. Cebî, İ. S. (2022). Ahmed-i Dâî’nin Tercüme-i Kitâbü’t-Ta’bir’inden Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 8, 104-124.
3. Demir, N. (2017). Kemāloğlı’nın Ferahnāme’sinden Tarama Sözlüğü’ne katkılar. In II. Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Kongresi Bildiriler Kitabı (ss. 148-151).
4. Dilçin, C. (2013). Yeni tarama sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
5. Dündar, A. İ. (2020). Tercüme-i Sıhâh-ı Cevherî’den (Vankulu Lugatı) Tarama Sözlüğü’ne katkılar. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi, 5, 158-166.
6. Erkınay Tamtamış, H. K. (2022). Yunus Emre Divanı’ndan Tarama Sözlüğü’ne katkılar. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı), 171-190.
7. Gaddar, Z. (2021). Süleymân-nâme’nin söz varlığı (77. cilt). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 71, 129-147.
8. Güven, Ö. (2024). Risâletü’l-İslâm adlı eserden Tarama Sözlüğü’ne katkılar. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 315–344.

9. Karaca, M. M. (2021). Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 25, 100-109.
10. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
11. Köksal, M. F. (2009). Edirneli Nazmî ve çağdaşlarının eserlerinden Türkiye Türkçesinin tarihsel sözlüğü’ne katkılar. Turkish Studies, 4(5), 249-261.
12. Murad, S. (2021). Nizâmü’l-Edviye’den Tarama Sözlüğü’ne katkılar. In S. Murad & M. Kaçar (Eds.), DBY (Dün Bugün Yarın) Yayınları (ss. 331–388).
13. Türk Dil Kurumu. (1943-1957). Tarama Sözlüğü (Cilt I-IV). Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Türk Dil Kurumu. (1945). Türkçe Sözlük (1. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Türk Dil Kurumu. (1963-1977). Tarama Sözlüğü (Cilt I-VIII). Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe Sözlük (11. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Türk Dil Kurumu. (2019). Tarama Sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla (Ö. A. Aksoy ve D. Dilçin, Haz.). (Orijinal çalışma basım yılı 1963–1977).
18. Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe Sözlük (12. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Türk Dil Kurumu. (y.g.). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/
20. Türk Dil Kurumu. (y.g.). Tarama sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/
21. Yavuz, O., & Küçükballı, F. (2017). Erzurumlu Darîr’in Sîretü’n-Nebî adlı eserinden Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 38, 353–380.
22. Yavuz, S. (2015). Eski Anadolu Türkçesi söz varlığına katkı: Anonim Cerrâh-nâme örneği. Turkish Studies, 10(8), 2175-2204.
23. Yılmaz, E. (2014a). Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar I. N. Demir, B. Karakoç ve A. Menz (Ed.), Turcology and Linguistics: Éva Ágnes Csató Festschrift içinde (ss. 469–477). Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
24. Yılmaz, E. (2014b). Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar II. In N. Demir & F. Yıldırım (Eds.), Prof. Dr. Mehmet Özmen Armağanı (ss. 321-325). Çukurova Üniversitesi Yayınları.
25. Yılmaz, E. (2017). Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığına katkılar III. In Prof. Dr. Zeynep Korkmaz Armağanı (ss. 419-423). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
26. Yılmaz, E. (2020). Eski Anadolu Türkçesinin sözvarlığına katkılar IV: DXcAG. Turkic Linguistics and Philology, 2, 1-6.
27. Yılmaz, E., & Demir, N. (2009). Kısas-ı Enbiya’dan Eski Anadolu Türkçesinin sözvarlığına katkılar I. International Journal of Central Asian Studies, 13, 495-517.
28. Yılmaz, E., & Demir, N. (2010). Kısas-ı Enbiya’dan Eski Anadolu Türkçesinin sözvarlığına katkılar II. E. Mańczak-Wohlfeld ve B. Podolak (Ed.), Studies on the Turkic World: Festschrift in Honour of Stanisław Stachowski içinde (ss. 215–226). Jagiellonian University Press.
29. Yılmaz, E., & Demir, N. (2012). Kısas-ı Enbiya’dan Eski Anadolu Türkçesinin sözvarlığına katkılar III. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 19(1), 159-168.