Türk Mimarlık Tarihi Yazımında Sedad Hakkı Eldem’in Temsili: Sorunlar ve Öneriler

The acceptance of architecture as a field within modern history sparked fundamental questions about its definition, methodology, and the nature of architectural history itself. Vitruvius' Ten Books on Architecture, a foundational text on architectural principles, is often considered the origin of architectural historiography. This early approach, focused on construction guidance, evolved as architecture became recognized as deeply interconnected with artistic and cultural contexts, hence the emergence of diverse forms of architectural historiography. In his book titled What is Architectural History? (2010), Andrew Leach (b. 1976) explores this disciplinary evolution and its challenges. He categorizes different historiographical approaches under six headings: Style and Period, Biography, Geography and Culture, Type, Technique, Theme and Analogy. Analysis of Leach's historiographical approaches reveals that Turkish architectural history predominantly employs the "Style and Period" framework. Analysis of established architectural periodization shows that Sedad Hakkı Eldem (1908-1988), though prolific across periods, is primarily associated with the Second National Architecture style within Turkish architectural history. This emphasis risks obscuring a holistic understanding of his work. Such categorization can reflect a historiographical tendency to canonize architects, limiting broader interpretations. With the aim of solving this problem, Eldem's productions in all periods that are the subject of architectural historiography have been examined holistically and analyzed from a different perspective that takes into account the biography approach, taking into account non-architectural factors.

Mimarlığın bir modern tarih alanı olarak kabul görmesi ile başlayan sürecin devamında mimarlığın ve mimarlık tarihinin ne olduğu ve mimarlık tarihi yazımının hangi yöntemleri izlemesi gerektiği soruları gündeme gelmiştir. Mimarlığa kapsamlı açıklamalar getiren ilk yazılı kaynak olarak bilinen Vitruvius’un Mimarlık Üzerine On Kitap’ı sözü edilen sorulara yanıtlar verir ve mimarlık tarihi yazımının başlangıç noktası olarak kabul edilir. Bina yapım rehberi niteliği ile mimarlık tarih yazımının başlangıcı olarak görülen yaklaşım zamanla mimarlığın sanatsal, kültürel ortam ile iç içe olduğu, farklı disiplinlerden beslendiğinin kabulü ile farklı bir niteliğe bürünmüş ve farklı mimarlık tarihi yazımı biçimlerinin ortaya çıktığı gözlemlenmiştir. Bu çerçevede Andrew Leach (d.1976) tarafından “Üslup ve Dönem, Biyografi, Coğrafya ve Kültür, Tip, Teknik, Tema ve Analoji” olmak üzere altı başlıkta kategorize edilen mimarlık tarihi yazımı yaklaşımları incelendiğinde bu araştırmanın sınırlarını belirleyen Türk Mimarlık Tarihinin ağırlıklı olarak “Üslup ve Dönem” yaklaşımı ile yazıldığı görülmektedir. Söz konusu üsluplar ve dönemler tarihsel süreçte ardışık olarak saptanmış bir nitelikli mimari eserler seçkisi olarak kurgulanan kanon üzerinden tanımlanmaktadır. Farklı mimarlık tarihçilerinin üzerinde uzlaştığı dönemsel sınıflandırmalar tarandığında Sedad Hakkı Eldem ‘in (1908-1988) birden çok dönemde mimari üretimleri olmasına rağmen çoğunlukla Türk Mimarlık tarihinde yer alan dönemlerden birine referansla anlatıldığı ve bu anlatıma dayanılarak yüceltildiği görülmüştür. Bir mimarı kanona yerleştirmek ya da mimarın kanon içindeki yerini savunmak, sağlamlaştırmak amacıyla kurgulanan tarih yazımının getirdiği sınırlamalar Sedad Hakkı Eldem Mimarlığının bütüncül bir okumasının yapılmasına engel olmaktadır. Bu sorunun çözülmesi hedefiyle, Eldem’in mimarlık tarihi yazımına konu olan tüm dönemlerdeki üretimleri bütüncül olarak incelenmiş ve mimarlık dışı etkenler de dikkate alınarak biyografi yaklaşımını dikkate alan farklı bir bakış açısıyla çözümlenmiştir.