Sedad Hakkı Eldem’s Representation in Turkish Architectural Historiography: Challenges and Suggestions

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 4, 2265 - 2285, 15.07.2025

Ayşe Şekerci , Kemal Reha Kavas , İbrahim Bakır

https://doi.org/10.35674/kent.1505976

https://izlik.org/JA46LB37WY

Öz

The acceptance of architecture as a field within modern history sparked fundamental questions about its definition, methodology, and the nature of architectural history itself. Vitruvius' Ten Books on Architecture, a foundational text on architectural principles, is often considered the origin of architectural historiography. This early approach, focused on construction guidance, evolved as architecture became recognized as deeply interconnected with artistic and cultural contexts, hence the emergence of diverse forms of architectural historiography. In his book titled What is Architectural History? (2010), Andrew Leach (b. 1976) explores this disciplinary evolution and its challenges. He categorizes different historiographical approaches under six headings: Style and Period, Biography, Geography and Culture, Type, Technique, Theme and Analogy. Analysis of Leach's historiographical approaches reveals that Turkish architectural history predominantly employs the "Style and Period" framework. Analysis of established architectural periodization shows that Sedad Hakkı Eldem (1908-1988), though prolific across periods, is primarily associated with the Second National Architecture style within Turkish architectural history. This emphasis risks obscuring a holistic understanding of his work. Such categorization can reflect a historiographical tendency to canonize architects, limiting broader interpretations. With the aim of solving this problem, Eldem's productions in all periods that are the subject of architectural historiography have been examined holistically and analyzed from a different perspective that takes into account the biography approach, taking into account non-architectural factors.

Anahtar Kelimeler

Architectural Historiography , Biography , Turkish Architecture , Andrew Leach , Sedad Hakkı Eldem

Türk Mimarlık Tarihi Yazımında Sedad Hakkı Eldem’in Temsili: Sorunlar ve Öneriler

https://izlik.org/JA46LB37WY

Öz

Mimarlığın bir modern tarih alanı olarak kabul görmesi ile başlayan sürecin devamında mimarlığın ve mimarlık tarihinin ne olduğu ve mimarlık tarihi yazımının hangi yöntemleri izlemesi gerektiği soruları gündeme gelmiştir. Mimarlığa kapsamlı açıklamalar getiren ilk yazılı kaynak olarak bilinen Vitruvius’un Mimarlık Üzerine On Kitap’ı sözü edilen sorulara yanıtlar verir ve mimarlık tarihi yazımının başlangıç noktası olarak kabul edilir. Bina yapım rehberi niteliği ile mimarlık tarih yazımının başlangıcı olarak görülen yaklaşım zamanla mimarlığın sanatsal, kültürel ortam ile iç içe olduğu, farklı disiplinlerden beslendiğinin kabulü ile farklı bir niteliğe bürünmüş ve farklı mimarlık tarihi yazımı biçimlerinin ortaya çıktığı gözlemlenmiştir. Bu çerçevede Andrew Leach (d.1976) tarafından “Üslup ve Dönem, Biyografi, Coğrafya ve Kültür, Tip, Teknik, Tema ve Analoji” olmak üzere altı başlıkta kategorize edilen mimarlık tarihi yazımı yaklaşımları incelendiğinde bu araştırmanın sınırlarını belirleyen Türk Mimarlık Tarihinin ağırlıklı olarak “Üslup ve Dönem” yaklaşımı ile yazıldığı görülmektedir. Söz konusu üsluplar ve dönemler tarihsel süreçte ardışık olarak saptanmış bir nitelikli mimari eserler seçkisi olarak kurgulanan kanon üzerinden tanımlanmaktadır. Farklı mimarlık tarihçilerinin üzerinde uzlaştığı dönemsel sınıflandırmalar tarandığında Sedad Hakkı Eldem ‘in (1908-1988) birden çok dönemde mimari üretimleri olmasına rağmen çoğunlukla Türk Mimarlık tarihinde yer alan dönemlerden birine referansla anlatıldığı ve bu anlatıma dayanılarak yüceltildiği görülmüştür. Bir mimarı kanona yerleştirmek ya da mimarın kanon içindeki yerini savunmak, sağlamlaştırmak amacıyla kurgulanan tarih yazımının getirdiği sınırlamalar Sedad Hakkı Eldem Mimarlığının bütüncül bir okumasının yapılmasına engel olmaktadır. Bu sorunun çözülmesi hedefiyle, Eldem’in mimarlık tarihi yazımına konu olan tüm dönemlerdeki üretimleri bütüncül olarak incelenmiş ve mimarlık dışı etkenler de dikkate alınarak biyografi yaklaşımını dikkate alan farklı bir bakış açısıyla çözümlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mimarlık Tarih Yazımı , Biyografi , Türk Mimarlığı , Andrew Leach , Sedad Hakkı Eldem

Kaynakça

• Alsaç, Ü. (1973). Türk Mimarlık Düşüncesinin Cumhuriyet Devrindeki Evrimi. Mimarlık Dergisi, 1973/11-12, s.12-25.
• Aslanoğlu, İ. (2010). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923-1938. İstanbul: Bilge Yayıncılık.
• Aslanoğlu, İ. (2011). 1928-1950 Arası Türkiye’de Mimarlık Gelişmeleri. Emre Madran & Ali Haydar Alptekin (editör). TMMOB Cumhuriyetin Mimarlık Mirası Sempozyumu içinde (ss:35-44). Ankara: TMMOB Mimarlar Odası.
• Arnold, Dana (2004). Reading the Past, What is Architectural History?. Dana Arnold (editör). Reading Architectural History içinde (pp.1-13). London & New York: Routledge.
• Bozdoğan, S. (1999). Architectural History in Professional Education: Reflections on Postcolonial Challenges to the Modern Survey, Journal of Architectural Education, 52 (4), s. 208-210.
• Bozdoğan, S. (2008). Modernizm ve Ulusun İnşası: Erken Cumhuriyet Mimarisinde Mimari Kültür. İstanbul: Metis Yayınları.
• Burkut, E. B. (2013). İstanbul-Üsküdar Ayaşlı Yalısı. Hilal Tuğba Örmecioğlu & İkbal Erbaş (editör) IX. Türkiye Mimarlığında Modernizmin Yerel Açılımları içinde (ss. 57). Antalya: Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Mimarlık Bölümü.
• Can, A. (2016a). Sedad Hakkı Eldem’i Anla(t)mak I: 1930-1950. 21 Mart 2024 tarihinde https://artsandculture.google.com/story/9AXxh0kHgmNzKQ?hl=tr adresinden erişildi.
• Can, A. (2016b). Sedad Hakkı Eldem’i Anla(t)mak II: 1950-1980. 21 Mart 2024 tarihinde https://artsandculture.google.com/story/8wVBO4KztQ6YLA?hl=tr adresinden erişildi.
• Carr, E.H. (2004). What is History?. Dana Arnold (editör). Reading Architectural History içinde (pp.14-23). London & New York: Routledge.
• Cephanecigil, V.G. ve Akın, G. (2010). Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde Milliyetçilik ve Mimarlık Tarihi. İtü dergisi/a, 2010/2, s.29-40.
• Cevizci, A. (2000). Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul Paradigma Yayınları.
• Eldem, E. (2008). Sedad Hakkı Eldem I: Gençlik Yılları. 21 Mart 2024 tarihinde https://v3.arkitera.com/e2222-sedad-hakki-eldem-i-genclik-yillari.html adresinden erişildi.
• Eldem, S.H. (1973). Elli Yıllık Cumhuriyet Mimarlığı. Mimarlık Dergisi, 1973/11-12, s.6-11.
• Ergut, E.A. (2009). Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı: Tanımlar, Sınırlar, Olanaklar. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 7, Sayı 13, s.121-130.
• Ergut, E.A. (2010). Cumhuriyet’in Mekânları/Zamanları/İnsanları: Mimarlık Tarih Yazımı Üzerine Değerlendirme. Elvan Altan Ergut & Bilge İmamoğlu (editör). Cumhuriyet’in Mekânları/Zamanları/İnsanları içinde (ss.11-24). Ankara: Dipnot Yayınları.
• Gökçe, G. (2008). Sedad Bey’li Yıllardan. Tasarım+Kuram Dergisi, 2008 Sedad Hakkı Eldem Özel Sayısı, Cilt:4, Sayı:6, s.1-11.
• Hasol, D (2017). 20.Yy Türkiye Mimarlığı. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
• Leach, A. (2015). Mimarlık Tarihi Nedir?. (Hayrullah Doğan, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 2010).
• Minor, V.H. (2013). Sanat Tarihinin Tarihi. (Cem Soydemir, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1994).
• Payne, A. (1999). Architectural History and the History of Art: A Suspended Dialogue. Journal of the Society of Architectural Historians, 58 (3), s. 294-295.
• Tanju, B. (2009). Sedad Hakkı Eldem: Bir Katalog Denemesi. Bülent Tanju & Uğur Tanyeli (editör). Sedad Hakkı Eldem II: Retrospektif içinde (ss.29-285). İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
• Tanyeli, U. (2001). Sedad Hakkı Eldem. İstanbul: Boyut Yayın Grubu.
• Tanyeli, U. (2008). Sedad Hakkı Eldem I: Gençlik Yılları. 21 Mart 2024 tarihinde https://v3.arkitera.com/e2222-sedad-hakki-eldem-i-genclik-yillari.html adresinden erişildi.
• Tanyeli, U. (2018a) Profesör Uğur Tanyeli ile Çağdaş Türk Mimarlığı Üzerine Söyleşi. 11 Kasım 2024 tarihinde https://www.hevalzelihayuksel.com/soylesiler/profesor-ugur-tanyeli-ile-cagdas-turk-mimarligi-uzerine-soylesi/ adresinden erişildi.
• Tanyeli, U. (2018b). Mimarlık Tarihinin İcadı Mimarlığın İcadıdır ya da Mimarlığı Tarihyazımı mı İmal Eder?. Arredemento Mimarlık Tasarım Kültürü Dergisi, 2018/06, s.72-95.
• Tekeli, İ. (2007). Türkiye’de Mimarlığın Gelişiminin Toplumsal Bağlamı. Renata Holod, Ahmet Evin, Suha Özkan (editörler). Modern Türk Mimarlığı içinde (ss:13-36). Ankara: TMMOB Mimarlar Odası.
• Tekeli, İ. (2011). Türkiye’nin Mimarlık Tarihi Bakımından Cumhuriyet Nasıl Bir Bağlam Oluşturuyor?. Emre Madran & Ali Haydar Alptekin (editör). TMMOB Cumhuriyetin Mimarlık Mirası Sempozyumu içinde (ss:23-31). Ankara: TMMOB Mimarlar Odası.
• Üstün, B. (1993). Sedad Hakkı Eldem'in Mimarlık Anlayışı ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
• Vanlı, Ş. (2006). Bilinmek İstenmeyen 20. Yüzyıl Türk Mimarlığı I.Cilt. Ankara: Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Yayınları.