Atatürk ve Rıza Şah Pehlevi Öncülüğünde Türkiye-İran İlişkilerinde Yakınlaşma Dönemi (1923-1938)

Öz

Türk ve İran ilişkilerinin tarihi İslamiyet öncesi dönemlere kadar dayanmaktadır. Yaşadıkları coğrafyada güçlü devletlere sahip olan bu iki millet uzun dönemler boyunca sürekli rekabet içinde olmuşlardır. Osmanlı Devleti’nin fiilen sona ermesinden sonra Atatürk liderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti, her yönden şekillenen dünyanın yeni düzenine modern yapısıyla uyum sağlamıştır. Atatürk, öncelikle Türkiye Cumhuriyeti’nin varlığını devam ettirmesi ve gelişmesi için her yönden bağımsız olması gerektiğine inanmıştır. Dolayısıyla Atatürk Döneminde bölgesel güvenlik ve topraklarının bütünlüğünü korumak, devletin esas politikası olmuştu. Bu doğrultuda Atatürk, tüm sınır komşularıyla olan ilişkilerinin düzeltilmesi ve geliştirilmesine büyük önem vermiş; sorunlarının diplomasi kanalıyla çözülmesi için bölge devletleri ile önemli antlaşmalar yapmıştır. Bu dönemde Türkiye ile İran arasında diplomatik olarak en kritik sorunlar arasında; sınırların belirsizliği, sınır güvenliği ve bazı aşiretlerin tutarsız eylemleri yer almaktaydı. Ancak 1921’de İran’da meydana gelen halk ayaklanması sonucunda yeni yönetime gelen Rıza Şah, Türkiye ile tarihi sorunları bir tarafa bırakarak ikili ilişkilere önem verip dostane bir tavır sergilemeye çalışmıştır. Özellikle yeni yönetimin, Türkiye ile arasındaki sınır ihlallerini çözme noktasında gösterdiği çaba iki kadim devleti birbirine daha fazla yakınlaştırmıştır. Bu çalışmada Atatürk Dönemi Türkiye ve Şah Rıza yönetiminde olan İran arasındaki diplomatik ilişkiler detaylı bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• İran
• Atatürk
• Rıza Şah Pehlevi
• Sadabat Paktı.

Kaynakça

1. Akgül, L. H. (2005). Rıza Han’ın (Rıza Şah Pehlevi) Türkiye ziyareti, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 0(7), 1-42.
2. Akşam, (23 Ocak 1932). “İran hududu tilafname dün akşam imza edildi”, s.1.
3. Akşin, A. (1991). Atatürk’ün dış politika ilkeleri ve diplomasisi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Akşin, S. (2007). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Altan, S. (2018). Rıza Şah Pehlevi’nin Türkiye ziyaretinin cumhuriyet gazetesindeki yansımaları, History Studies Dergisi, 10(4), 1-20.
6. Arı, T. (2005). Geçmişten günümüze Ortadoğu: siyaset, savaş ve diplomasi. Alfa Yayınları.
7. Arı, T. (2007). Irak, İran, ABD ve petrol. Alfa Yayınları.
8. Armaoğlu, F. (1999). 20. yüzyıl siyasi tarihi (cilt:1-2: 1914-1995). Alkım Yayınevi.

9. Armaoğlu, F. (2014). 20. yüzyıl siyasi tarihi 1914-1995. Timaş Yayınları.
10. As, E. (2010). XVI. yy.dan cumhuriyetin ilk yıllarına kadar Türk-İran sınır sorunları ve çözümü, Atatürk Yolu Dergisi, 12(46), 219-253.
11. Atabay, M. (2017). Son yüzyılda Türkiye ve Ortadoğu. Paradigma Akademi Yayınları. Atatürk’ün söylev ve demeçleri cilt: II, (1997). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
12. Atuk, M. V. (2017). İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Türkiye ziyareti, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(35), 219-247.
13. Aykun, İ. (1995). Erzurum konferansı (1843-1847) ve Osmanlı-İran hudut antlaşması, (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
14. Azap, E. Y. (2022). Ata’nın mihmanı: İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Türkiye ziyaretindeki teşrifat ve ziyarete dair mühim notlar, Atatürk Yolu Dergisi, (70), 17-32.
15. Azap, E. Y. (2022). I. Erzurum antlaşması metninde yapılan tahrifat ve antlaşmanın uygulanmasında yarattığı sorunlar, Tarih Dergisi, (77), 213-257.
16. Baltacan, M. (2006). Ahmet Adnan Saygun’un “özsoy” operasının incelenmesi, reji çalışması ve sahnelenmesi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi.
17. Bayık, M. (2002). Atatürk’ün ana fikrini verdiği ilk opera: öz soy destanı, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XVIII(52), 289-299.
18. Bayraktar, M. (2012). Atatürk dönemi Türkiye’nin Ortadoğu politikası ve sadâbat paktı, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Beykent Üniversitesi.
19. BCA (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi), 030.10.261.758.17. (23.11.1933).
20. BCA, 030.01.261.757.26. (18.09.1932).
21. BCA, 030.10.122.868.7. (02.08.1933).
22. BCA, 030.10.200.367.3. (12.06.1934).
23. BCA, 030.10.261.758.3. (02.03.1933).
24. BCA, 030.10.261.759.4. (19.04.1934).
25. BCA, 030.10.69.457.19. (17.04.1934).
26. BCA, 030.18.1.1.18.28.6. (29.04.1926).
27. BCA, 030.18.1.1.3.26.20. (28.06.1921).
28. BCA, 030.18.1.1.6.36.8. (12.11.1922).
29. Bilge, M. L. (2008). Sâdâbâd paktı. Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi, cilt:35, 381-382.
30. Cin, B. (2006). Türkiye-İran ilişkileri (1923-1938), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi.
31. Criss, N. B. (2021). Briand-Kellog paktı (1928).
32. https://www.ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/briand-kellog-pakti-1928/ (Erişim Tarihi: 01.06.2023).
33. Cumhuriyet, (11 Haziran 1934). “Rıza şah hz. memleketimizde”, s.1.
34. Cumhuriyet, (15 Haziran 1934). “Şehin şah hz. samsuna hareket ettiler”, s.5.
35. Cumhuriyet, (16 Haziran 1934). “Şehin şah hz. bugün gazi hz. ne mülaki oluyorlar”, s.3.
36. Cumhuriyet, (20 Haziran 1934). “Şehin şah hz. şerefine dün halkevinde büyük bir müsamere verildi”, s.1.
37. Çamurcu, K. (2000). Firuze köprüde üçüncü cumhuriyet. Şehir Yayınları.
38. Çeçen, A. (2018). Türkiye ve Ortadoğu. Destek Yayınları.
39. Çete, M. (2007). Türkiye-İran ilişkileri (1919-1938), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi.
40. Çetinsaya, G. (1999). Atatürk dönemi Türkiye-İran ilişkileri 1926-1938, Avrasya Dosyası Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 5(3), 148-175.
41. Çetinsaya, G. (2000). Millî mücadele’den cumhuriyet’e Türk-İran ilişkileri 1919-1925, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 16(48), 769-796.
42. Çetinsaya, G. (2002). Cumhuriyet dönemi Türkiye-İran ilişkileri. Türkler ansiklopedisi, cilt:17. Yeni Türkiye Yayınları.
43. Çetinsaya, G. (2007). Türk dış politikasında İran kaynaklı geleneksel tehdit algılamaları ve şii jeopolitiği, Avrasya Dosyası Dergisi, 13(3), 161-189.
44. Doğan, A. and Kılınç, M. (2020). Cumhuriyet dönemi Türk kadınının modernleşmesinde öncü bir kurum: ismet paşa kız enstitüsü Ankara (1928-1938), OPUS - Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(29), 2371-2389.
45. Doğan, T. (2006). Sadabat paktı ışığında Atatürk’ün orta doğu politikasının değerlendirilmesi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi.
46. Elhan, N. and Karaoğlu, O. (2022). Uluslararası dostluk çerçevesinde Türkiye-İran ilişkileri: Mustafa Kemal Atatürk ve Rıza Şah Pehlevi, İran Çalışmaları Dergisi, 6(2), 203-226.
47. Erdal, İ. (2012). Atatürk dönemi (1923-1938) Türk-İran ilişkileri ve sadabad paktı, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, (34), 77-88.
48. Erdem, U. (2016). İngiliz yıllık raporlarında Türk-İran ilişkileri 1924-1934, Yeni Türkiye Dergisi, (87), 390-401.
49. Erden, Ö. (2006). Mustafa Kemal Atatürk döneminde Türkiye’yi ziyaret eden devlet başkanları. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
50. Garthwaite, G. R. (2011). İran tarihi pers İmparatorluğu’ndan günümüze (Çev. F. Aytuna). İnkılâp Kitabevi.
51. Gerede, R. H. (1952). Siyasi hatıralarım I İran (ağustos 1930 - haziran 1934). Vakit Basımevi.
52. Gül, M. F. (2021). Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonların kaldırılması sonrasında halkın tepkilerine dâir bazı tespitler, Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (5), 732-754.
53. Gürkaş, B. (2004). Türkiye-İran ilişkileri, Tasam Stratejik Öngörü Dergisi, (6), 104-122.
54. Hâkimiyet-i Milliye, (16 Haziran 1922). “İran kabinesi ve Anadolu ile itilaf”, s.1.
55. Hâkimiyet-i Milliye, (7 Temmuz 1934). “Alâhazreti hümayun memleketinin dün hududunu geçti”, s.1.
56. Hale, W. (2003). Türk dış politikası 1774-2000 (Çev. P. Demir). Mozaik Yayınları.
57. Işık, S. (2011). Balkan antantı, balkan paktı ve Türkiye, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Trakya Üniversitesi.
58. İnan, Â. (1968). Balkan antantı 1934, Belleten Dergisi, 32(126), 285-291.
59. İvanov, M. S. (2021). İran tarihi: en eski çağlardan yirminci yüzyıla (Çev. H. Demiroğlu). Selenge Yayınları.
60. Kara, P. (2010). Türkiye-İran ilişkileri (1923-1960), (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi.
61. Karabalık, K. (2023). Türkiye’de cumhuriyetin ilanının İran’daki yansımaları, Tarih İncelemeleri Dergisi, 38(2), 573-593.
62. Kartal, K. (Ed.). (2019). II. Abdülhamit döneminde Osmanlı-İran ilişkilerinde Kürt aşiretleri meselesi. İksad Yayınları.
63. Kaya, M. (2004). Türk-İran ilişkileri (1923-1938), (Yayımlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi.
64. Kaya, M. (2017). Simko ağa isyanının Türk-İran ilişkileri üzerindeki etkileri (1905-1930), Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(14), 201-210.
65. Kısak, M. (2022). Rızâ Şâh Pehlevî dönemi fars milliyetçiliği ve toplumsal yansımaları, (Yayımlanmamış doktora tezi). Harran Üniversitesi.
66. Koca, M. (2013). İran’da rıza şah dönemi modernleşme hareketleri (1925-1941), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi.
67. Koca, M. (2020). XX. yüzyılın başında Şah Rıza Pehlevi’nin reformları ekseninde İran’ın modernleşme çabası, Asia Minor Studies, 8(1), 355-371.
68. Kurtuluş, R. (2008). Rızâ Şah Pehlevî. Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi, cilt:35, 67.
69. Mansel, P. (1998). Sultanların ihtişamı 1869-1945 orta doğu hükümdarları (Çev. N. Alemdar). İnkılâp Yayınevi.
70. Metin, C. (2006). Türk modernleşmesi ve İran (1890-1936), (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi.
71. Müezzinoğlu, E. and Şahin, İ. (2016). Sorunlu mirasın reddi: 22 Nisan 1926 Türkiye-İran güvenlik ve dostluk antlaşması, Yeni Türkiye, (85), 237-252.
72. Oberling, P. (1994). Atatürk ve Rıza Şah (Çev. H. Mert). I. Uluslararası Atatürk Sempozyumu Bildirileri, 21-23 Eylül 1987, 209-214.
73. Ocak, A. Y. (2002). Osmanlı kaynaklarında ve modern Türk tarihçiliğinde Osmanlı-Safevî münasebetleri (XVI-XVII. yüzyıllar), Belleten Dergisi, 66(246), 503-516.
74. Oran, B. (Ed.). (2001). Türk dış politikası, kurtuluş savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (cilt I: 1919-1980). İletişim Yayınları.
75. Öngören, R. (2008). Safiyyüddîn-i erdebîlî. Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi, cilt:35, 476-478.
76. Özdemir, E. and Çakırbaş, A. (2013). 1927 tarihli genelkurmay’ın İran Azerbaycan’ı tedkik raporuna göre bu bölgedeki Kürt aşiretleri, Tarih Okulu Dergisi, (15), 311-329.
77. Özgiray, A. (1995). İngiliz belgeleri ışığında Türk-İran siyasi ilişkileri 1920-1938, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XI(33), 687-698.
78. Öztoprak, İ. (1984). Atatürk, çağdaşlaşma ve dış dünyadaki etkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1(1), 288-299.
79. Pehlivanoğlu, A. Ö. (2004). Ortadoğu ve Türkiye. Kastaş Yayınevi.
80. Sandıklı, A. and Emeklier, B. (2014). İran nükleer kriz’inin Türkiye’ye olası etkileri. İçinde A. Sandıklı ve E. Kaya (Eds.), Orta doğu’da değişim ve Türkiye (ss. 39-80). Bilgesam Yayınları.
81. Saray, M. (1999). Türk-İran ilişkileri. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
82. Sarıhan, Z. (1996). Kurtuluş savaşı günlüğü IV. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
83. Sarıkçıoğlu, M. (2009). Osmanlı-İran hudut anlaşmazlıkları (1847-1913) ve 1913 İstanbul protokolü, (Yayımlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi.
84. Selçuk, E. (2015). Pehleviler dönemi Türk-İran ilişkileri, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, (25), 129-140.
85. Sonyel, S. R. (1991). Türk kurtuluş savaşı ve dış politika II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
86. Sonyel, S. R. (1995). Türk kurtuluş savaşı ve dış politika I. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
87. Sönmezoğlu, F. (2011). İki savaş sırası ve arasında Türk dış politikası. Der Yayıncılık.
88. Şimşir, B. N. (1996). Bizim diplomatlar. Bilgi Yayınevi.
89. TBMM Zabıt Ceridesi, (1921). Devre: I, Cilt:11, 43. Birleşim, TBMM Matbaası.
90. Teke, C. and Aydoğan, E. (2021). Memduh Şevket Bey’in tahran büyükelçiliği dönemi Türkiye- İran ilişkileri 1925-1930, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (72), 347-370.
91. Turan, Ş. (1996). Türk devrim tarihi, yeni Türkiye’nin oluşumu (1923-1938). 3.Kitap (İkinci Bölüm). Bilgi Yayınevi.
92. Turan, T. and Tüylü Turan, E. (2011). Cumhuriyet ve ulus gazetelerinde saadâbad paktı’nın imzalanmasının yansımaları, Turkish Studies, 6(3), 1749-1767.
93. Türkman, S. (2007). ABD, Ortadoğu ve Türkiye. Nobel Yayınları.
94. Tüylü, E. (2010). 1934 balkan antantı’nın dış basındaki yansımaları, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi.
95. Uçarol, R. (1995). Siyasi tarih (1789-1994). Filiz Kitabevi.
96. Umar, Ö. O. (2010). Millî mücadele dönemi Atatürk’ün Ortadoğu politikası, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 443-470.
97. Umar, Ö. O. (2013). Bağdat paktı. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
98. Uzunçarşılı, İ. H. (2011). Osmanlı tarihi. II. Cilt. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
99. Ünal, F. (2006). Şikak aşireti ve reisi simko lakaplı İsmail ağa’nın faaliyetleri, Tarih Dergisi, (44), 169-198. Vakit, (10 Haziran 1934). “İran şehin şahı hz. bugün Türk toprağında”, s.1-2.
100. Yazıcı, T. (1995). Ferhengistan. Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi, cilt:12, 391-392.
101. Yıldırım, E. (2009). Türk-İran ilişkileri (1918-1960), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi.
102. Yılmaz, M. (2002). Atatürk dönemi Türk dış politikası (1919-1938). Türkler ansiklopedisi, cilt:16. Yeni Türkiye Yayınları.