Cumhuriyet Öncesi Ağız Araştırmalarında Ocak Dergisinin Yeri

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1361 - 1376, 31.12.2025

Fatih Numan Küçükballı , Abdullah Mert , Hidayet Duyar

Öz

Bu makale, Ocak dergisinin Cumhuriyet öncesi dönemdeki ağız araştırmaları arasındaki yerini konu edinmekte ve derginin Türkiye Türkçesi ağız çalışmaları tarihi açısından taşıdığı tarihî öneme dikkat çekmektedir. 1917-1918 yılları arasında Konya Türk Ocağı tarafından yayımlanan ve on dokuz sayıdan oluşan Ocak dergisinde Cumhuriyet öncesi dönem için oldukça kıymetli ağız yazıları yayımlanmıştır. Söz konusu yazıların büyük çoğunluğu “Öz Dil” başlığıyla seri hâlinde Ahmet Nushi ve Ahmet Necati imzasını taşımaktadır. “Öz Dil” yazıları Konya ağızlarının söz varlığını içermektedir. Ağız yazılarının az bir kısmı Besim Atalay tarafından yayımlanmıştır. Besim Atalay, yazılarında Kahramanmaraş ağızlarının ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı özelliklerini incelemiştir. Konya ağızlarından 276 kelime, 163 atasözü vb. kalıp ifade; Kahramanmaraş ağızlarından 42 kelime yayımlanmıştır. Ocak dergisinde yayımlanan kelimelerin önemli bir kısmının sonraki dönemlerde hazırlanan ve ağızların en kapsamlı sözlüğü olma özelliğini koruyan Derleme Sözlüğü'nde hiç yer almaması (Konya için 276 kelimeden 31’i, Kahramanmaraş için 42 kelimeden 5’i) derginin yerel söz varlığını kayda geçirme noktasında öncü bir rol üstlendiğini kanıtlamaktadır. Dergide yayımlanan söz varlığı derlemelerinin, Yeni Lisan hareketi ile başlayan dilde sadeleşme ve Türkçenin zenginliklerini ortaya çıkarma düşüncesinin etkisiyle yapıldığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Ocak dergisi , Cumhuriyet öncesi dönem , Konya ağızları , Kahramanmaraş ağızları.

The Role of Ocak Journal in Pre-republican Dialect Studies

Öz

This article examines the place of the Ocak journal among dialect studies in the pre-Republican period and highlights the historical significance of the journal in the history of Turkish dialect studies. The Ocak journal, published by the Konya Türk Ocağı between 1917 and 1918 and consisting of nineteen issues, published quite valuable dialect writings for the pre-Republican period. The vast majority of these writings appear in a series titled “Öz Dil” (Native Language) under the signatures of Ahmet Nushi and Ahmet Necati. The “Öz Dil” writings contain the lexicon of the Konya dialects. A small portion of the dialect writings were published by Besim Atalay. In his writings, Besim Atalay examined the phonology, morphology, and lexical features of the Kahramanmaraş dialects. 276 words, 163 proverbs, and other idiomatic expressions from the Konya dialects were published, along with 42 words from the Kahramanmaraş dialects. The fact that a significant portion of the words published in the Ocak journal are not included (31 of 276 words for Konya, 5 of 42 words for Kahramanmaraş) in the Derleme Sözlüğü (Compilation Dictionary), which was prepared in later periods and remains the most comprehensive dictionary of dialects, proves that the journal played a pioneering role in recording the local lexicon. It is thought that the vocabulary compilations published in the journal were influenced by the Yeni Lisan (New Language) movement, which sought to simplify the language and reveal the richness of Turkish.

Anahtar Kelimeler

Ocak jurnal , pre-Republican period , Konya dialects

Kaynakça

• Ahmet Necati ve Ahmet Nushi. (1917). Öz dil. Ocak, (2), 13-14.
• Ahmet Necati ve Ahmet Nushi. (1917). Öz dil. Ocak, (3), 21-22.
• Ahmet Necati ve Ahmet Nushi. (1917). Öz dil. Ocak, (4), 29-31.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (11), 87-88.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (13), 103-104.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (14), 122-123.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (15), 134-135.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (5), 39-40.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (6), 46-47.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (7), 13-14.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (8), 61-62.
• Ahmet Nushi ve Ahmet Necati. (1918). Öz dil. Ocak, (9), 68-69.
• Ahmet Nushi. (1917). Öz dil. Ocak, (1), 7-8.
• Ahmet Nushi. (1918). Öz dil. Ocak, (16), 143.
• Ahmet Nushi. (1918). Öz dil. Ocak, (17), 151.
• Ahmet Vefik Paşa. (2000). Lehce-i Osmânî. Toparlı, R. (haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Alan, M. (2025). Türkiye Türkçesi ağız çalışmalarının kısa tarihi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (20), 128-137.
• Arabacı, C. (2025, 10 Ağustos). Atalay, Ahmet Necati. https://www.konyapedia.com/makale/198/atalay-ahmet-necati.
• Arabacı, C., Ayhan, B., Demirsoy, A. & Aydın, H. (2009). Konya basın tarihi. Palet Yayınları.
• Arıkan, M., Duyar, H. & Yıldız, H. (2024). Konya Türk Ocağı dergisi Ocak. Palet Yayınları.
• Atalay, A. N. (1948). Jübile. Konya, (113), 12–13.
• Aydın, H. (2008). İttihat ve Terakki mekteplerinin yapısal özellikleri üzerine bir inceleme, [Yayımlanmamış doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi.
• Bababacan, İ. (2017). Edebiyatımızın müstakil tek tarihî manzum ağız sözlüğü: Erzurum lehçesi lügati. Diyalektolog-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (14), 87-110.
• Besim Atalay (1917). Anadolu şivelerinden –Maraş şivesi. Ocak, (2), 10-11.
• Besim Atalay (1918). Anadolu şivelerinden –Maraş şivesi. Ocak, (6), 42-43.
• Besim Atalay (1918). Anadolu şivelerinden –Maraş şivesi. Ocak, (7), 50-51.
• Besim Atalay (1918). Anadolu şivelerinden –Maraş şivesi. Ocak, (8), 58-59.
• Demir, N. (2007). Anadolu ağızlarında kullanılan geçmiş zaman eki -(y)XK. İçinde A. İ. Külahlıoğlu ve S. Eker (ed.), Dil ve Edebiyat Yazıları: Mustafa İsen’e Armağan (ss. 133–148). Grafiker Yayınları.
• Kırzıoğlu, M. F. (1963). Manzum “Lehçe-i Erzurum” yazmasındaki halk sözleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, (10), 195-243
• Koçkuzu, A. O. (2025, 10 Ağustos). Ahmet Nushi (Katırcıoğlu). https://www.konyapedia.com/makale/220/ahmet-nushi-katircioglu.
• Korkmaz, Z. (1976). Anadolu ağızları üzerindeki araştırmaların bugünkü durumu ve karşılaştığı sorunlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, (23,24), (1975-1976), 143-172.
• Özkan, S. (2021). Millî kimliğin inşa sürecinde “Ocak” mecmuası. Edebî Eleştiri Dergisi, “Takvîm-i Vekâyi’den 1928 Yılına Süreli Yayınlar ve Edebiyat” Özel Sayısı, 430–447.
• Sakaoğlu, S. (2007). Konya ağzında kullanımdan düşmeye başlayan bazı fiiller. İçinde IV. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II (24–29 Eylül 2000) (ss. 1575–1587). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sakaoğlu, S. (2012). Konya ağzında kullanımdan düşmeye başlayan bazı fiiller. İçinde Konya Ağzı Üzerine Araştırmalar (ss. 117–127). Kömen Yayınları.
• Stachowski, M. (2024). Türkiye Türkçesi diyalektolojisinin başlatıcısı olarak Tadeusz Kowalski (1889-1948). H. O. Altun (çev.). BABUR Research, 3(2), 167-177.
• Şemsettin Sami. (2020). Kâmûs-ı Türkî. Duyar, H. ve Gülmez, M. (haz.). Palet Yayınları.
• Telli, B. (2019). -Ik/-Uk duyulan geçmiş zaman eki üzerine. Gazi Türkiyat, (24), 127–140.
• Turan, F. (2002a). Osmanlı ağız çalışmalarında amaçlar, kaynaklar ve problemler. Türkbilig, (4),125-135.
• Turan, F. (2002b). An eighteenth century Ottoman account of Aydin dialect: Aydın lügati and its linguistic chracteristics. İçinde N. Demir ve F. Turan (ed.) Lars Johanson Armağanı (ss. 369-388). Grafiker Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2009). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü (Cilt 1–6). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe sözlük (Cilt 1–2). Türk Dil Kurumu Yayınları.