الحوار في القرآن الكريم دراسةٌ تحليليَّةٌ (النملة والهدهد نموذجا)

الحوارُ أَحَدُ وسائل التَّفاهُمِ بين البشر، وهو من أهمِّ سُبُلِ المعرفة وآليات الإقناع، ولذلك كَثُرَ اعتماد القرآن عليه في كلِّ ألوان خطاباته، وتَعْرِضُ هذه الدراسةُ حِوَارًا قُرْآنيًّا مُغايرًا في أطرافه وطبيعته، وهو الحوار النبويُّ الحيوانيُّ، حيث تدرس الحوارَ الذي دار بين النملة وقومها وسماع سليمان له، والحوار الذي دار بين سليمان والهدهد. وتهدف هذه الدراسة إلى استجلاء عناصر الحوار الذي دار بين سليمان وكلٍّ من النملة والهدهد، وتحليل هذا الحوار ومناقشته، وتحليله دلاليًّا وبيانيًّا، وتوضيح أبرز الأساليب البيانيَّة المستخدمة فيه، ومناقشة كتب التفاسير فيما أَثْبَتَتْهُ من أخبارٍ تتعلَّق بالقِصَّتَينِ، وقد جاءتِ الدِّرَاسةُ في مُقدِّمةٍ ومَبْحَثَينِ: تناول الأوَّلُ حوارَ النَّملةِ وسماعَ سليمان له، والآخر حوارَ سليمان مع الهدهد، وقد اعتمدت الدراسةُ على المنهح التحليليِّ البيانيِّ، وقد تَوَصَّلتِ الدِّراسةُ إلى بعض النتائج، منها: لَمْ يُرَاعِ بعضُ المفسِّرينَ المنهج العلميَّ في تحليل هاتينِ القصَّتَينِ، فكَثُرَت الأخبارُ التي يَنقُصها الدليلُ ولا يقبلها العقلُ، تحتوي القصَّتان على فوائد عقائديَّة تُبَرْهِنُ على وحدانيَّة الخالق وقدرته.

Diyalog, insanlar arasındaki anlaşmanın temel araçlarından biri olup, en önemli iletişim ve ikna mekanizmalarından biridir. Bu nedenle Kur’ân da çeşitli diyalog örneklerine yer vermiştir. Bu çalışma, tarafları ve mahiyeti bakımından farklı bir Kur’ânî diyalog örneği olan karınca ve kavmi arasındaki diyaloğu, Hz. Süleyman’ın karınca ve kavmi arasındaki bu diyaloğu duyması ile Hz. Süleyman ile Hüdhüd arasındaki konuşmayı incelemektedir. Çalışma, bu diyalog hakkındaki gerçeği ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu, insanlar arasında gerçekleşen bilindik ve doğal olan gerçek bir diyalog muydu, yoksa genel olarak insanlık ve özellikle Müslümanlar için sembolik, eğitici ve pedagojik bir diyalog muydu? Karıncanın konuşması Hüdhüdün konuşmasına benzer mi, yoksa aralarında bir fark var mı? Çalışmanın amacı, Hz. Süleyman ile karınca ve Hüdhüd arasındaki diyalogların unsurlarını ortaya koymak, bu diyalogları anlam ve ifade yönlerinden analiz etmek, kullanılan önemli anlatım tekniklerini açıklamak ve tefsir kaynaklarında bu iki kıssaya ilişkin yapılan yorumları tartışmaktır. Araştırma giriş sonrasında karıncaların kendi aralarındaki diyaloğunu ve Hz. Süleyman’ın bu diyaloğu duymasını ve Hz. Süleyman ile Hüdhüd arasında geçen diyaloğu ele almaktadır.

Dialogue is one of the means of understanding between people, and it is among the most important avenues of knowledge and mechanisms of persuasion. Therefore, the Holy Qurʾān relies heavily on it in all its forms of discourse. This study presents a Qurʾānic dialogue that is distinct in its participants and nature: the prophetic dialogue with animals. It examines the dialogue that took place between the ant and its colony, which Solomon heard, and the dialogue that took place between Solomon and the hoopoe. The study attempts to uncover the true nature of this dialogue. Was it a genuine dialogue like the familiar and natural dialogues that occur between humans, or was it a symbolic, educational, and moral dialogue for humankind in general and for Muslims in particular? And does the ant's discourse resemble the hoopoe's discourse, or are there differences between them? This study aims to elucidate the elements of the dialogue that took place between Solomon and both the ant and the hoopoe, to analyze and discuss this dialogue, and to analyze it semantically and rhetorically. It also seeks to clarify the most prominent rhetorical devices used in the dialogue and to discuss the accounts of the two stories found in the books of exegesis. The study is structured into an introduction and two main sections: the first addresses the dialogue between the ant and Solomon (peace be upon him), and the second addresses the dialogue between Solomon and the hoopoe. The study employs an analytical and rhetorical approach and has reached several conclusions, including: some commentators did not adhere to the scientific method in analyzing these two stories, resulting in numerous accounts lacking evidence and unacceptable to reason. The two stories contain doctrinal benefits that demonstrate the oneness of the Creator and His power.