16. YÜZYILDA ANADOLU TÜRKMENLERİ SİYASİ REKABET İÇİN BİR ARAÇ MI: YAVUZ SULTAN SELİM VE ŞAH İSMAİL MÜCADELESİ ÖRNEĞİNDE

Anadolu’da sosyo-kültürel ve ekonomik tarihinin önemli aktörlerinden biri olan Türkmenler, büyük ölçüde konar-göçer yaşam biçimini hayat tarzı olarak benimsemişler, hareketli hayat tarzları ve zengin kültürel yapıları nedeniyle çoğu dönem siyasi otoritelerin ilgi odağı olmuşlardır. Zaman zaman bu otoriteler tarafından yönlendirilmişler ve hatta ikili rekabette onların siyasi bir vasıtası haline getirilmişlerdir. 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim’le 1501’de Şah İsmail arasında yaşanan rekabetteki konumları bu bağlamda değerlendirilebilir. Her iki siyasi güç, aralarında yaşanan rekabet çerçevesinde Türkmenlerden istifade etmişlerdir. Merkeziyetçi bir siyaset izleyen Yavuz Sultan Selim, bu siyasetini Türkmenler üzerinde de uygulamaya çalışmış ve onları toprağa, dolayısıyla vergiye bağlamaya gayret etmiştir. Safevi Hükümdarı Şah İsmail de daha esnek bir hayat teklifi ile Türkmenler üzerinde nüfuz elde ederek onları Osmanlı Devleti aleyhine kullanmaya çalışmıştır. Diğer taraftan Osmanlı Devleti İslam’ın Sünni yorumunu benimserken Şah İsmail ise İslam’ın Şii bir yorumu benimseyip Türkmenlerin sosyo-ekonomik ihtiyaçlarına çözüm önerileri üreterek bir başka nüfuz sahası oluşturmuştur. Yukarıdaki gelişmelerin doğal bir sonucu olarak Şiiliğe meyleden bazı Türkmenler, Şah İsmail tarafından Yavuz Sultan Selim’le rekabetinde bir araç haline getirilmiştir. Yavuz Sultan Selim ve Şah İsmail’in rekabetinin zirve noktası, Çaldıran Savaşı olmuştur. Bahsedilen rekabet, adı geçen savaşta Türkmen boylarının aktif faaliyetleri ile o dönem için son bulmuştur. Bu yazıda, siyasi iradeyi elinde tutan otoritelerin sosyal unsurlardan nasıl istifade ettiği konusu Türkmenler örneğinde ele alınmaya çalışılmıştır. Böylelikle Yavuz Sultan Selim ve Şah İsmail’in siyasi rekabetinde önemli bir vasıta olan Türkmenlerin siyasetin şekillenmesindeki rolleri ortaya konmuş olacaktır. Bu araştırmada nitel araştırma yöntemi kapsamında literatür incelemesi yapılmıştır. Veriler toplanırken Osmanlı kronikleri, arşiv kaynakları ve bunlara dayanan bilgilerin yer aldığı modern araştırmalardan yararlanılmıştır.

Turks who migrated from Central Asia to Anatolia were called Turkmen in history because they lived their lives by organizing themselves in clan, community and tribe forms, and some of them were formed by adopting a nomadic lifestyle instead of a settled lifestyle. While the Ottoman Empire, which was founded in 1299, was in the Imperial Era, there were still Turkmen Tribes subject to it in Anatolia. Turkmen Tribes, as in the past, were used as tools of those who had conflicts of interest and disagreements between them and were used to be the winning side in the power wars between the two sides. When we came to the 16th century, Shah Ismail, who was a descendant of the Erdebil Order and founded the Safavid State in 1501, was against the political successes of Yavuz Sultan Selim, the 9th Sultan of the Ottoman Empire, as well as his influential personality in the Sunni Islamic World. Shah Ismail tried to take advantage of the Turkmens against Sultan Selim. In Anatolia, the Qizilbash Turkmens, who were inclined towards Shiism, were used by Shah Ismail to shake the peace and order in the Ottoman society, and in this way the Shah tried to prevent the successes of Sultan Selim, who was dealing with internal turmoil. The influence of the ethnic personality of Shah Ismail, who was undoubtedly a Turk, on the Turkmens did not go unnoticed. As a result, the rivalry between Yavuz Sultan Selim and Shah Ismail ended in the Battle of Chaldiran with the activities of the Turkmen Tribes. In this study, a literature review was conducted within the scope of qualitative research method. While collecting data, Ottoman chronicles, archive sources and modern research including information based on them were used. The importance of this study; It is aimed to try to contribute to the literature by examining the still controversial concepts such as Shiite, Alevi and Qizilbash in history and the events that took place under the influence of these concepts, revealing the role and benefits of the Turkmens in the struggle of the two rulers.