A Young Discipline within Islamic Archaeology: Rock Inscriptions

Abstract

In the present century, within the scope of surface archaeological research, the most frequently discussed field worldwide has been rock art and inscriptions. Despite this reality, rock inscriptions did not occupy a central place in Islamic archaeology studies for a long time; rather, they remained overshadowed by architectural remains, settlement areas, and elements of material culture. However, in recent years, increasing epigraphic, archaeological, and digital documentation studies have led to the recognition of rock inscriptions as significant primary sources within the field of Islamic archaeology. These inscriptions provide a wide range of data, encompassing individual expressions of piety, travel and trade routes, social relationships, and early practices of writing and literacy. Rock inscriptions dated to the Early Islamic period are particularly valuable for making visible aspects of everyday life that are largely absent from official historical narratives. Short prayers, personal names, dates, and brief statements offer direct insights into the social structure and mental world of ordinary individuals. In this respect, rock inscriptions function as a complementary source that bridges written historical texts and archaeological evidence. This study examines rock inscriptions within the context of Islamic archaeology, discussing the development of the discipline as well as its terminological ambiguities and methodological challenges. Furthermore, examples from different regions- such as the Arabian Peninsula, the Levant, and North Africa -are used to evaluate the thematic diversity and research potential of rock inscriptions. The study ultimately aims to demonstrate that rock inscriptions should be regarded as an independent and steadily developing field of research within Islamic archaeology.

Keywords

• Islamic Archaeology
• Rock Inscriptions
• Graffiti
• Epigraphy
• Early Islam
• Writing Practices.

İslam Arkeolojisi İçinde Genç Bir Disiplin: Kaya Yazıları

Öz

İçerisinde bulunduğumuz asırda, yüzey araştırmaları kapsamında, dünyada varlığından en fazla söz edilen alan kaya resimleri ve yazılarıdır. Bu realiteyle birlikte kaya yazıları, uzun süre İslam arkeolojisi araştırmalarının merkezinde yer almamış, daha çok mimari kalıntılar, yerleşim alanları ve maddi kültür unsurlarının gölgesinde kalmıştır. Ancak son yıllarda artan epigrafik, arkeolojik ve dijital belgeleme çalışmaları sayesinde kaya yazıları, İslam arkeolojisi kapsamında önemli kaynaklar arasında değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu yazılar, bireysel dindarlık pratiklerinden yolculuk ve ticaret güzergâhlarına, toplumsal ilişkilerden erken dönem yazı ve okuryazarlık kültürüne kadar, araştırmacılara, oldukça geniş bir veri yelpazesi sunmaktadır. Özellikle Erken İslam Dönemi’ne tarihlenen kaya yazıları, resmî tarih anlatılarında çoğu zaman yer bulamayan gündelik yaşam pratiklerini ve sıradan bireylerin dünyasını görünür kılması bakımından dikkat çekicidir. Duaya ilişkin ifadeler, isimler, tarih kayıtları ve kısa notlar, dönemin sosyal yapısı ve zihniyeti hakkında doğrudan bilgiler sağlamaktadır. Bu yönüyle kaya yazıları, yazılı kaynaklar ile arkeolojik buluntular arasında tamamlayıcı bir rol üstlenmektedir. Bu çalışmada kaya yazıları, İslam arkeolojisi bağlamında ele alınarak disiplinin gelişim süreci, terminolojik belirsizlikler ve metodolojik sorunlar tartışılmaktadır. Ayrıca Arap Yarımadası, Levant (Bilâdüşşam) ve Kuzey Afrika gibi farklı coğrafyalardan örnekler üzerinden kaya yazılarının içerik çeşitliliği ve araştırma potansiyeli değerlendirilmektedir. Çalışma, kaya yazılarının İslam arkeolojisi içerisinde bağımsız ve giderek gelişen bir araştırma alanı olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Arkeolojisi
• Kaya Yazıları
• Grafiti
• Epigrafi
• Erken İslam Dönemi
• Yazı Kültürü
• Arkeolojik Kaynaklar

References

1. Akçay, Aykan. “Epigrafi Araştırmalarında Yeni Bir Belgeleme ve Analiz Metodu Olarak” Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 6/2 (2016), 1-16.
2. Çelik, Zeynep. Asar-ı Atika: Osmanlı İmparatorluğu’nda Arkeoloji Siyaseti. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2024.
3. Doksanaltı, Ertekin M. Knidos Kap-Krio Kazı Alanı. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
4. Doksanaltı, Ertekin M. - Karaoğlan, İbrahim. Knidos (Denizlerin Buluştuğu Kent). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2018.
5. Durusu Tanriöver, Müge. “Adapting Reflectance Transformation Imaging (RTI) to Suboptimal Field Conditions Presented by Large-Scale Landscape Monuments: The Case of the Yalburt Yaylası Sacred Pool Complex”. Cedrus 8 (01 Haziran 2020), 135-146. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.202006
6. Hoyland, Robert. “The Content And Context Of Early Arabic Inscriptions”. Jerusalem Studies in Arabic and İslam. 21/3 (1997), 77-102.
7. Imbert, Frédéric. “Graffiti arabes de Cnide et de Kos : premières traces épigraphiques de la conquête musulmane en mer Egée”. Travaux et Mémoires. 17/730-758. Paris, 2013.
8. Imbert, Frédéric. “Graffiti islamiques du début de l’Islam : nouvelles découvertes en Arabie Saoudite”. Comptes-rendus des séances de l année - Académie des inscriptions et belles-lettres 157/2 (2013), 665-674. https://doi.org/10.3406/crai.2013.95229

9. Macdonald, Michael C. A. Literacy and Identity in Pre-Islamic Arabia. New York: Routledge, 2016.
10. Macdonald, Michael C. A. “On the uses of writing in ancient Arabia and the role of palaeography in studying them”. Arabian Epigraphic Notes. 1 (2015), 1-50.
11. Sa‘îd, Abdullah Abdülazîz vd. Nukûş Hismâ el-İslâmiyye. ed. Muhammed b. Abdullah es-Seyf. Riyâd: Mecelletü’l-Arabiyye, 1439.
12. Sâihî el-Alâ. “Dirâse Mefâhimîyye li’n-Nukûşu’s-Sahriyye”. Journal of Legal and Social Studies 9/1 (2024), 483-491.
13. Temir, Hakan. “İslam Öncesi Arap Tarihi Yansıtması Bakımından Kaya Resimleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 21/2 (2020), 120-160.
14. Temir, Hakan - Oğuzhan, İbrahim. “Şam Hac Güzergâhından Erken Dönem İslâmî Bir Yazıt (Karşılaştırmalı Analitik Çalışma)”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 7/2 (ts.), 740-755.
15. Vernoit, Stephen. “The Rise of Islamic Archaeology”. Muqarnas 14 (1997).
16. Walmsley, Alan G. “Islamic Archaeology”. The Oxford Companion to Archaeology. Oxford: Oxford University Press, 2012.
17. Yüksel, Müfid. “Hicâz’da Emevi Halifesi/Hükümdarı Muaviye bin Ebi Süfyan’a ait 58/677-678 Tarihli Su Seddi İnşa Kitabesi ve Türkçe-İngilizce Tercümesi”. Erişim 29 Ocak 2026. https://mufity.blogspot.com/2025/07/hicazda-emevi-halifesihukumdar-muaviye.html