The Interpretation of Solar and Lunar Eclipses in 19th- and 20th-Century Ottoman Astronomy

Abstract

This study analyses and evaluates information about solar and lunar eclipses in the works of Ottoman thinkers who adopted the heliocentric model. The introduction presents a brief overview of the geocentric and heliocentric models. The study considers several works that follow the heliocentric model in Ottoman astronomy, including Husûf ve Küsûf by Mustafa Hilmi, Kozmografya by Mustafa Reşid, Kozmografya by Ahmet Ziya Akbulut, Avalim-i Felekiye by Ohannes Agopyan, Yeni Kozmografya by Salih Zeki, and Yeni Kozmografya Dersleri by Tüccarzade İbrahim Hilmi. One of them, Husûf ve Küsûf by Mustafa Hilmi, is devoted exclusively to lunar and solar eclipses, while the others deal with eclipses as part of more comprehensive astronomical topics. These sections include definitions, illustrations and calculations related to eclipses. This study examines these sources and highlights key findings. It also examines significant historical eclipses, scientific calculations, explanations of the Saros cycle, and interpretations of solar and lunar eclipses in various ancient societies, as well as the positive and negative connotations attributed to these celestial events.

Keywords

• Ottoman Astronomy
• Solar
• Lunar Eclipses
• History of Turkish Thought

Ethical Statement

“19 ve 20. Yüzyıl Osmanlı Astronomisinde Güneş ve Ay Tutulmaları Üzerine Düşünceler” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Yazılı kaynaklar üzerinden bir çalışma yapıldığı için herhangi bir etik kurul iznine gerek olmamıştır.

19 ve 20. Yüzyıl Osmanlı Astronomisinde Güneş ve Ay Tutulmaları Üzerine Düşünceler

Abstract

Bu makalede Güneş merkezli evren modeli esas alınarak Osmanlı astronomisinde yazılmış olan eserlerde Güneş ve Ay tutulmaları hakkında verilen bilgiler analiz edilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Makalenin giriş kısmında Yer merkezli ve Güneş merkezli evren modeli hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Osmanlı astronomisinde Güneş merkezli evren modeline göre ulaşıp incelenen eserler Mustafa Hilmi’nin Husûf ve Küsûf, Mustafa Reşid’in Kozmografya, Ahmet Ziya Akbulut’un Kozmografya, Ohannes Agopyan’ın Avalim-i Felekiye, Salih Zeki’nin Yeni Kozmografya ve Tüccar Zade İbrahim Hilmi’nin Yeni Kozmografya Dersleri’dir. Bu kitaplardan Mustafa Hilmi’nin Husûf ve Küsûf’u Ay ve Güneş tutulması hakkında yazılmış müstakil bir kitaptır Diğer eserler içerisinde genel astronomiye ait bilgilerle birlikte bölüm içinde tutulmalara ait bilgiler verilmektedir. Tutulmalar bölümünde tanımlar, şekiller ve hesaplamalara it bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmada verilen bilgiler incelenip önemli kısımlar aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışmada yer alan bilgilerde önemli tarihi tutulmalar, bilimsel hesaplamalar, Saros çevrimi hakkındaki açıklamalar ve bazı eski toplumların Güneş ve Ay tutulması üzerine düşünceleri ve tutulmalara yükledikleri olumlu-olumsuz yorumları aktarılmaya çalışılmıştır.

Keywords

• Osmanlı Astronomisi
• Güneş ve Ay Tutulması
• Türk Düşünce Tarihi

References

1. Agopyan, O. (1909). Avalim-i Felekiyye. Boyacıyan Agop Matbaası.
2. Akbulut, A. Z. (1320). Kozmografya (2. bs).
3. Aydın, C., & Aydın, G. (1992). Batlamyus. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 5, ss. 196-199). https://islamansiklopedisi.org.tr/batlamyus
4. Etker, Ş. (2006). Salih Zeki Kozmografyasına Katkı: “Hey’et-i Felekiyye”. Osmanli Bilimi Arastirmalari (Studies in Ottoman Science), 8(1), Article 1.
5. Gazzâli, E. H. el-. (2014). Tehâfütü’l-Felâsife: Filozofların Tutarsızlığı (M. Kaya, Çev.). Klasik Yayınları.
6. Hakkı, E. İ. (2013). Marifetname (10. bs). İpek Dağıtım.
7. Herodotos. (2023). Tarih (M. Ökmen, Çev.; 22. bs). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Hilmi, M. (1304). Husuf ve Küsuf (1. bs). Matabaa-ı Ebu’z-Ziya.

9. Öztuna, Y. (1996). Devletler ve Hanedanlar İlkçağ ve Asya-Afrika Devletleri (C. 3). Kültür Bakanlığı Yayınları.
10. Reşid, M. (1311). Kozmografya. Karaabet Matbaası.
11. Tüccarzade, İ. H. (1331). Yeni Kozmografya Dersleri. Şems Matbaası.
12. Unat, Y. (2002). Küsuf. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 578-579). https://islamansiklopedisi.org.tr/kusuf#2-ilimler-tarihi
13. Unat, Y., Taner, M. S., Kalaycioğullari, İ., Pattabanoğlu, F. Z., Çuhadar, C., & Selam, S. (2021). 17. Ve 18. Yüzyıl Osmanlı Astronomi̇si̇ne Dai̇r Kısa Bi̇r İnceleme. Anadolu Öğretmen Dergisi, 5(1), 200-206. https://doi.org/10.35346/aod.840646
14. Zeki, S. (1331). Yeni Kozmografya. Matba-i Amire.
15. Ataç, T. (t.y.). Güneş Tutulmaları Hakkında Genel Bi̇lgi̇. http://www.koeri.boun.edu.tr/astronomy/buay/gunestutulmasi.pdf
16. -556-05-19.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/-0599--0500/-556-05- 19.gif
17. -584-05-28.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/-0599--0500/-584-05- 28.gif
18. -1367-07-27.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 20 Şubat 2025, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1301-1400/1367-07-27.gif
19. 1439-09-08.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 20 Şubat 2025, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1401-1500/1439-09-08.gif
20. 1715-05-03.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1701-1800/1715-05-03.gif
21. 1724-05-22.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1701-1800/1724-05-22.gif
22. 1818-05-05.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 20 Şubat 2025, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1818-05-05.gif
23. 1836-05-15.gif (520×600). (t.y.-a). Geliş tarihi 20 Şubat 2025, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1836-05-15.gif
24. 1836-05-15.gif (520×600). (t.y.-b). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1836-05-15.gif
25. 1842-07-08.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1842-07-08.gif
26. 1851-07-28.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1851-07-28.gif
27. 1858-03-15.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1858-03-15.gif
28. 1858-09-07.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1858-09-07.gif
29. 1860-07-18.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1860-07-18.gif
30. 1868-08-18.gif (520×600). (t.y.-a). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1868-08-18.gif
31. 1868-08-18.gif (520×600). (t.y.-b). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1868-08-18.gif
32. 1869-08-07.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1869-08-07.gif
33. 1871-12-12.gif (520×600). (t.y.-a). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1871-12-12.gif
34. 1871-12-12.gif (520×600). (t.y.-b). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1871-12-12.gif
35. 1878-07-29.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1878-07-29.gif
36. 1886-08-29.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1886-08-29.gif
37. 1889-01-01.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1889-01-01.gif
38. 1900-05-28.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1801-1900/1900-05-28.gif
39. 1901-05-18.gif (520×600). (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/1901-2000/1901-05-18.gif
40. Besselian Elementleri—1715 Mayıs 03’teki Tam Güneş Tutulması. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen
41. https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEdata.php?Ecl=17150503 Besselian Elementleri—1806’daki Tam Güneş Tutulması 16 Haziran. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEdata.php?Ecl=18060616
42. Besselian Elementleri—1868’deki Tam Güneş Tutulması 18 Ağustos. (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEdata.php?Ecl=18680818
43. Besselian Elementleri—1887’deki Tam Güneş Tutulması 19 Ağustos. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEdata.php?Ecl=18870819
44. Catalog of Solar Eclipses: -0699 to -0600. (t.y.). Geliş tarihi 02 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE-0699- -0600.html
45. Catalog of Solar Eclipses: 1201 to 1300. (t.y.). Geliş tarihi 02 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1201-1300.html
46. Catalog of Solar Eclipses: 1801 to 1900. (t.y.). Geliş tarihi 29 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1801-1900.html
47. Eclipse Quotations—Part II. (t.y.). Geliş tarihi 02 Aralık 2024, gönderen https://www.mreclipse.com/Special/quotes2.html
48. Güneş Tutulmaları Kataloğu: 1501’den 1600’e. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1501-1600.html
49. Güneş Tutulmaları Kataloğu: 1801-1900. (t.y.). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1801-1900.html
50. LE-0412-08-28T.gif (601×640). (t.y.-a). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0499--0400/LE- 0412-08-28T.gif
51. LE-0412-08-28T.gif (601×640). (t.y.-b). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0499--0400/LE- 0412-08-28T.gif
52. LE-0719-03-09P.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0799--0700/LE- 0719-03-09P.gif
53. LE-0719-09-01P.gif (601×640). (t.y.-a). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0799--0700/LE- 0719-09-01P.gif
54. LE-0719-09-01P.gif (601×640). (t.y.-b). Geliş tarihi 05 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0799--0700/LE- 0719-09-01P.gif
55. LE-0720-03-20T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/-0799--0700/LE- 0720-03-20T.gif
56. LE1504-03-01T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1501-1600/LE1504-03-01T.gif
57. LE1830-09-02T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1830-09-02T.gif
58. LE1833-12-26T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1833-12-26T.gif
59. LE1848-03-19T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1848-03-19T.gif
60. LE1887-08-03P.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1887-08-03P.gif
61. LE1888-01-28T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1888-01-28T.gif
62. LE1888-07-23T.gif (601×640). (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCLEmap/1801-1900/LE1888-07-23T.gif
63. NASA - Dünya’nın Gölgelerinin Genişlemesi. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEcat5/shadow.html
64. NASA - Saros 95’teki Ay Tutulmaları Kataloğu. (t.y.). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEsaros/LEsaros095.html
65. NASA - Saros Güneş Tutulmaları Kataloğu 135. (t.y.-a). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros135.html
66. NASA - Saros Güneş Tutulmaları Kataloğu 135. (t.y.-b). Geliş tarihi 27 Kasım 2024, gönderen https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros135.html
67. Tutulma Alıntıları—Bölüm I. (t.y.). Geliş tarihi 24 Kasım 2024, gönderen https://www.mreclipse.com/Special/quotes1.html
68. Tutulma Alıntıları—Bölüm II. (t.y.). Geliş tarihi 26 Kasım 2024, gönderen https://www.mreclipse.com/Special/quotes2.html
69. Tutulma Alıntıları—Bölüm III. (t.y.). Geliş tarihi 03 Aralık 2024, gönderen https://www.mreclipse.com/Special/quotes3.html
70. Tutulma Alıntıları—Bölüm IV. (t.y.). Geliş tarihi 29 Kasım 2024, gönderen https://www.mreclipse.com/Special/quotes4.html