Ergenlerin Algıladıkları Ebeveyn Sosyotelizminin Dijital Bağımlılıkları ve Prososyal Davranışlara Etkisi

Year 2026, Volume: 15 Issue: 2 , 560 - 573 , 28.04.2026

Duygu Arıcı Doğan , Saniye Selin Döğer Şenel

https://doi.org/10.33206/mjss.1711382

https://izlik.org/JA72PW36PP

Abstract

Teknoloji alanında yaşanan hızlı değişimler insan yaşamını etkilemeye devam etmektedir. Akıllı telefonlara olan ilgi ve geçirilen zaman da bu değişen ve gelişen teknolojilerin getirisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Telefonla ilgilenmek, karşısındakini görmezden gelmek sosyotelizm olarak kavramsallaştırılmıştır. Ebeveynlerin bu davranışta bulunduğunu gören çocukların da teknolojik cihazlara eğilimi her geçen gün artmakta ve bu durum sonucunda dijital cihazlara bağımlı hale gelerek kendilerini değersiz hissetmektedirler. Telefonlara olan ilginin her geçen gün artması ve öyle ki ebeveyn çocuk iletişimini, aynı zamanda çocukların davranışlarını da olumsuz etkilemesi, üzerinde önemle durulması gereken konular arasında yer almaktadır. Bu bağlamda araştırma, ergenlerin algıladıkları ebeveyn sosyotelizminin dijital bağımlılıkları ve prososyal davranışları üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamıştır. Araştırmaya 2023-2024 eğitim-öğretim yılında İstanbul'un Zeytinburnu ilçesindeki liselerden uygun örnekleme yöntemi kullanılarak seçilen 15-17 yaş arası 350 öğrenci katılmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak “Demografik Bilgi Formu”, “Algılanan Ebeveyn Sosyotelizm Ölçeği”, “Ergenler İçin Dijital Bağımlılık Ölçeği” ve “Ergen Prososyallik Ölçeği” kullanılmıştır. Verilerin dağılım özelliklerini incelemek amacıyla normallik analizi yapılmış ve verilerin normal dağılım gösterdiği ortaya çıkmıştır. Bağımsız değişkenin bağımlı değişkenler üzerindeki etkisini belirlemek için basit doğrusal regresyon analizi yapılmıştır. Analiz sonuçları, ergenlerin algıladıkları ebeveyn sosyotelizminin ergenlerin dijital bağımlılık düzeylerini yordadığını, aynı zamanda ergenlerin prososyal davranışları üzerinde etkisi olduğunu göstermiştir. Bulgular alandaki ilgili literatür doğrultusunda tartışılarak değerlendirilmiştir.

Keywords

Ergen , dijital bağımlılık , ebeveyn sosyotelizmi , prososyal davranış

Ethical Statement

“Ergenlerin Algıladıkları Ebeveyn Sosyotelizminin Dijital Bağımlılıkları ve Prososyal Davranışlara Etkisi” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Gerekli olan etik kurul izinleri İstinye Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu’nun 25.01.2024 tarih ve 12/122 sayılı kararı ile alınmıştır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

The Effect of Parental Phubbing Perceived by Adolescents on Their Digital Addictions and Prosocial Behaviors

https://izlik.org/JA72PW36PP

Abstract

The rapid changes in technology continue to affect people. The interest in smartphones and their lifespan can be preserved throughout this period and as the benefits of rich technologies. Being interested in the phone, neglecting the other person is classified as phubbing. The technological characteristics of people seen in these behaviors are increasing day by day and this situation is living without their own values with access to digital devices. The fact that the interest in phones changes day by day and that it negatively affects parent-child communication and children's behaviors is among the issues that should be emphasized. In this context, this research aimed to examine the impact of adolescents' perceived parental phubbing on their digital addictions and prosocial behaviors. The study involved a sample of 350 students aged 15-17, selected using convenience sampling methods, from high schools in the Zeytinburnu district of Istanbul during the 2023-2024 academic year. The research utilized the ‘‘Demographic Information Form’’, ‘‘Perceived Parental Phubbing Scale (PPPS)’’, ‘‘The Digital Addiction Scale For Teenagers (DAS)’’ and ‘‘Adolescent Prosociality Scale (APS)’’ as data collection instruments. Normality analysis was conducted to examine the distribution characteristics of the data, revealing that the data exhibited normal distribution. Simple linear regression analysis was employed to determine the impact of the independent variable on the dependent variables. The results of the analyses indicated that adolescents' perceived parental phubbing predicts their digital addictions and prosocial behaviors. The findings were discussed and evaluated in line with relevant literature in the field.

Keywords

Adolescent , digital addiction , parental phubbing , prosocial behavior

Ethical Statement

During the writing process of the study “The Effect of Parental Phubbing Perceived by Adolescents on Their Digital Addictions and Prosocial Behaviors ” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. In addition, permission was obtained from the İstinye University Social and Humanities Sciences Ethics Committee (Date: 25/01/2024 and Decision no: 12/122) to conduct the research. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

References

• Aagaard, J. (2019). Digital akrasia: A qualitative study of phubbing. AI & Society, 35, 237–244. https://doi.org/10.1007/s00146-019-00876-0
• Ada, S., & Tatlı, H. (2012). Akıllı telefon kullanımını etkileyen faktörler üzerine bir araştırma. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü.
• Akgül, C. S. (2023). İnternet ve akıllı telefon bağımlılığından sosyotelizme: Sosyal hizmet perspektifinden derinlemesine bir inceleme. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 11(31), 69–101.
• Anderson, M., & Jiang, J. (2018). Teens, social media & technology 2018. Pew Research Center. https://www.pewresearch.org/internet/2018/05/31/teens-social- media-technology-2018/
• Aslıyüksek, Z. Ş. (2022). Algılanan ebeveyn sosyotelizmi ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. A. R. Özpolat (Ed.), Davranışsal bağımlılıkta güncel ölçekler içinde (ss. 37–65). Vizetek.
• Ata, S., & Artan, İ. Z. (2021). Ergen prososyallik ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Turkish Journal of Child and Adolescent Mental Health, 28(1), 38–44. https://doi.org/10.4274/tjcamh.galenos.2020.14632
• Aydoğdu, F., & Dilekmen, M. (2016). Ebeveyn tutumlarının çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(2).
• Aydoğdu, F., & Yaşar, S. (2022). Ergen sosyotelist davranışlarının (phubbing) yordayıcıları olarak ebeveyn sosyotelizmine maruz kalma ve empati. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 56, 401–425. https://doi.org/10.9779/pauefd.1042303
• Bağcı, B. (2015). Çocuk ve yetişkin prososyallik ölçeklerinin geçerlik ve güvenirlik çalışması ve çocuk ile anne-baba prososyal davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
• Balta, S., Emirtekin, E., Kircaburun, K., & Griffiths, M. D. (2018). Neuroticism, trait fear of missing out, and phubbing: The mediating role of state fear of missing out and problematic Instagram use. International Journal of Mental Health and Addiction, 18(3), 628–639. https://doi.org/10.1007/s11469-018-9959-8
• Batson, C. D. (2009). These things called empathy: Eight related but distinct phenomena. MIT Press.
• Bai, Q., Lei, L., Hsueh, F. H., Yu, X., Hu, H., Wang, X., & Wang, P. (2020). Parent–adolescent congruence in phubbing and adolescents’ depressive symptoms: A moderated polynomial regression with response surface analyses. Journal of Affective Disorders, 275, 127–135.
• Bandura, A., & Walters, R. H. (1977). Social learning theory (Vol. 1). Prentice Hall.
• Carlo, G. (2014). The development and correlates of prosocial moral behaviors. In M. Killen & J. G. Smetana (Eds.), Handbook of moral development (2nd ed., pp. 208–234). Psychology Press.
• Chisholm, J. F. (2006). Cyberspace violence against girls and adolescent females. Annals of the New York Academy of Sciences, 1087, 74–89. https://doi.org/10.1196/annals.1385.022
• Derevensky, J. L., Hayman, V., & Gilbeau, L. (2019). Behavioral addictions: Excessive gambling, gaming, internet, and smartphone use among children and adolescents. Pediatric Clinics of North America, 66(6), 1163–1182.
• Cohen, J. (1992). A power primer. Psychological Bulletin, 112(1), 155–159.
• Crano, W. D., & Brewer, M. B. (2002). Principles and methods of social research. Lawrence Erlbaum Associates.
• Çalık, T., Özbay, Y., Özer, A., Kurt, T., & Kandemir, M. (2009). İlköğretim okulu öğrencilerinin zorbalık statülerinin okul iklimi, prososyal davranışlar, temel ihtiyaçlar ve cinsiyet değişkenlerine göre incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 15(60), 555–576.
• Çelik, T. O., Tunç, Y., Candemir, B., Kapkın İçen, B., & Açar, D. (2023). Validity and reliability study of the Turkish adaptation of the digital addiction scale for teenagers (DAST). İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi, 11(3), 1715–1728. https://doi.org/10.33715/inonusaglik.1288302
• Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3(2), 71–100.
• Derevensky, J. L., Hayman, V., & Gilbeau, L. (2019). Behavioral addictions: Excessive gambling, gaming, internet, and smartphone use among children and adolescents. Pediatric Clinics of North America, 66(6), 1163–1182. https://doi.org/10.1016/j.pcl.2019.08.008
• Authors. (2023). Çevrimiçi arkadaşlık. H. M. İmir (Ed.), Çocuk gelişiminde güncel kavramlar içinde. Eğitim Yayınevi.
• Eisenberg, N., Spinrad, T. L., & Knafo-Noam, A. (2015). Prosocial development. In R. M. Lerner, L. S. Liben, & U. Mueller (Eds.), Handbook of child psychology and developmental science: Cognitive processes (pp. 1–47). John Wiley & Sons.
• Eisenberg, N., Cumberland, A., Guthrie, I. K., Murphy, B. C., & Shepard, S. A. (2005). Age changes in prosocial responding and moral reasoning in adolescence and early adulthood. Journal of Research on Adolescence, 15, 235–260.
• Ekin, S. (2019). Lise öğrencilerinin müzikten etkilenim düzeyleriyle prososyal eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Unpublished master's thesis]. Hacettepe Üniversitesi.
• Elhai, J. D., Hall, B. J., & Erwin, M. C. (2018). Emotion regulation’s relationships with depression, anxiety, and stress due to imagined smartphone and social media loss. Psychiatry Research, 261, 28–34.
• Esmer, Y., & Özdaşlı, K. (2018). Akademik yönetimde psikolojik sözleşme ihlali, etik liderlik ve prososyal davranışlar. Çizgi Kitabevi.
• Fabes, R. A., & Eisenberg, N. (1998). Meta-analyses of age and sex differences in children’s and adolescents’ prosocial behavior. In Handbook of child psychology (Vol. 3, pp. 1–29). Wiley.
• Geng, J., Lei, L., Ouyang, M., Nie, J., & Wang, P. (2021). The influence of perceived parental phubbing on adolescents’ problematic smartphone use: A two-wave multiple mediation model. Addictive Behaviors, 121, 106995.
• González-Rivera, J., Segura-Abreu, L., & Urbistondo-Rodríguez, V. (2018). Phubbing en las relaciones románticas: Uso del celular, satisfacción en la pareja, bienestar psicológico y salud mental. Interacciones, 4(2), 143– 151. https://doi.org/10.24016/2018.v4n2.117
• Hastings, P. D., McShane, K. E., Parker, R., & Ladha, F. (2007). Ready to make nice: Parental socialization of young sons’ and daughters’ prosocial behaviors with peers. Journal of Genetic Psychology, 168(2), 177–200. https://doi.org/10.3200/GNTP.168.2.177-200
• Hoffman, M. L. (2008). Empathy and prosocial behavior. In M. Lewis, J. M. Haviland-Jones, & L. F. Barrett (Eds.), Handbook of emotions (pp. 440– 455). Guilford Press.
• House, B. R., Silk, J. B., Henrich, J., Barrett, H. C., Scelza, B. A., Boyette, A. H., Hewlett, B. S., McElreath, R., & Laurence, S. (2013). Ontogeny of prosocial behavior across diverse societies. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110, 14586–14591.
• Hong, W., Liu, R. D., Ding, Y., Oei, T. P., Zhen, R., & Jiang, S. (2019). Parents’ phubbing and problematic mobile phone use: The roles of the parent– child relationship and children’s self-esteem. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 22(12), 779–786. https://doi.org/10.1089/cyber.2019.0179
• Kadylak, T., Makki, T. W., Francis, J., Cotten, S. R., Rikard, R. V., & Sah, Y. J. (2018). Disrupted copresence: Older adults’ views on mobile phone use during face-to-face interactions. Mobile Media & Communication, 6(3), 331–349.
• Kara, B. (2020). Ergenlerin ebeveyn ve akran bağlanma düzeyleri ile depresyon arasındaki ilişkinin incelenmesi [Unpublished master's thesis]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Karadağ, E., Tosuntaş, Ş. B., Erzen, E., Duru, P., Bostan, N., Şahin, B. M., & Babadağ, B. (2015). Determinants of phubbing, which is the sum of many virtual addictions: A structural equation model. Journal of Behavioral Addictions, 4, 60–74.
• Liu, K., Wang, J., Wei, X., & Lei, L. (2023). Parental modeling and normative influence in shaping teenagers’ phubbing: An exploratory study. Youth & Society, 55(6), 1191–1206.
• Liu, C., Marchewka, J. T., Lu, J., & Yu, C. S. (2005). Beyond concern: A privacy–trust–behavioral intention model of electronic commerce. Information & Management, 42, 289–304.
• McCann Paris. (2014, June 26). Macquarie “Phubbing: A word is born” [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=hLNhKUniaEw
• McDaniel, B. T. (2019). Parent distraction with phones, reasons for use, and impacts on parenting and child outcomes: A review of the emerging research. Human Behavior and Emerging Technologies, 1(2), 72–80.
• Nastasa, L. E., & Sala, K. (2012). Adolescents’ emotional intelligence and parental styles. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 33, 478–482.
• Niu, G., Yao, L., Wu, L., Tian, Y., Xu, L., & Sun, X. (2020). Parental phubbing and adolescent problematic mobile phone use: The role of parent– child relationship and self-control. Children and Youth Services Review, 116, 105247. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105247
• Özdemir, Z. (2010). Lise öğrencilerinin prososyal davranışlarının mizah, öfke ve utangaçlık düzeylerine göre incelenmesi [Unpublished master's thesis]. Gazi Üniversitesi.
• Santrock, J. W. (2020). Ergenlik (D. M. Siyez, Çev.). Nobel Akademik Yayıncılık. (The original work was published as Adolescence)
• Shaver, P. R., Mikulincer, M., & Cassidy, J. (2019). Attachment, caregiving in couple relationships, and prosocial behavior in the wider world. Current Opinion in Psychology, 25, 16–20. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2018.02.009
• Shi, D., Xu, Y., & Chu, L. (2024). The association between parents’ phubbing and prosocial behavior among Chinese preschool children: A moderated mediation model. Frontiers in Psychology, 15, 1338055.
• Pew Research Center. (2015). Social media and friendship. https://www.pewresearch.org/internet/2015/08/06/chapter-4-social- media-and-friendships/
• Qu, J., Lei, L., Wang, X., Xie, X., & Wang, P. (2022). Mother phubbing and adolescent cyberbullying: The mediating role of perceived mother acceptance and the moderating role of emotional stability. Journal of Interpersonal Violence, 37(11–12), NP9591–NP9612.
• Roberts, J. A., & David, M. E. (2017). Put down your phone and listen to me: How boss phubbing undermines the psychological conditions necessary for employee engagement. Computers in Human Behavior, 75, 206–217.
• Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
• Temel, M., Er, H. ve Kandır, A. (2023, 26-28 Ekim). Ebeveynlerin sosyotelist olma düzeyleri ve çocuklarının phubbing (sosyotelizm) davranışlarına ilişkin görüşlerinin incelenmesi [Özet bildiri]. 8. Uluslararası Okul Öncesi Eğitim Kongresi, Karaman, Türkiye.
• Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması: İnterneti kullanım amaçları. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri- (BT)-Kullanim-Arastirmasi-2023-49407
• Wang, X., Qiao, Y., Li, W., & Lei, L. (2021). Parental phubbing and children’s social withdrawal and aggression: A moderated mediation model of parenting behaviors and parents’ gender. Journal of Interpersonal Violence. https://doi.org/10.1177/08862605211042807
• Wei, H., Ding, H., Huang, F., & Zhu, L. (2022). Parents’ phubbing and cyberbullying perpetration among adolescents: The mediation of anxiety and the moderation of zhong-yong thinking. International Journal of Mental Health and Addiction, 20(5), 2609–2622.
• Xie, X., Chen, W., Zhu, X., & He, D. (2019). Parents’ phubbing increases adolescents’ mobile phone addiction: Roles of parent–child attachment, deviant peers, and gender. Children and Youth Services Review, 105, 104426.
• Xie, X., & Xie, J. (2020). Parental phubbing accelerates depression in late childhood and adolescence: A two-path model. Journal of Adolescence, 78, 43–52.
• Xie, X., Guo, Q., & Wang, P. (2021). Childhood parental neglect and adolescent internet gaming disorder: From the perspective of a distal– proximal–process–outcome model. Children and Youth Services Review, 120, 105564. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105564
• Xiao, X., & Zheng, X. (2022). The effect of parental phubbing on depression in Chinese junior high school students: The mediating roles of basic psychological needs satisfaction and self-esteem. Frontiers in Psychology, 13, 868354. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.868354
• Yurdu, H. (2014). İyilik hali ile özgecilik arasındaki ilişkinin incelenmesi. Düşünce – Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 7, 271–288.