Iconographic and Symbolic Evaluations of the Belt Buckle Found in Eleke Sazı, Kazakhstan, From the Point of Turkish Art

Year 2026, Volume: 15 Issue: 2 , 784 - 795 , 28.04.2026

Jale Özlem Oktay Çerezci

https://doi.org/10.33206/mjss.1775998

https://izlik.org/JA67EA82TJ

Abstract

This article aims to analyze the iconographic and symbolic dimensions of two golden belt buckles unearthed at the Eleke Sazı complex in Eastern Kazakhstan, thereby contributing to a deeper understanding of the visual language of early Turkish art. Although modest in size, these artifacts encapsulate central motifs of rulership and sovereignty. The composition, featuring a Sovereign-Alp figure seated on a two-headed horse throne and holding a libation cup, is enriched with significant details such as the lotus or tricorn crown, flowing ribbons, and attendant figures making offerings. These elements embody themes of divine power, celestial legitimacy, and political authority, while also revealing the impact of Shamanistic traditions, as well as Buddhist and Manichaean influences, on Turkic visual culture. The study demonstrates that the belt buckles of Eleke Sazı are not isolated artistic products but part of a long-standing iconographic continuum within the Turkic world. Comparable motifs in Göktürk, Uyghur, Khazar, and Seljuk material culture underscore the enduring nature of visual codes associated with rulership, including the horse, crown, belt, and ritual vessel. By situating the Eleke Sazı belt buckles within this broader tradition, the article underscores their significance as artifacts that critisize both the symbolic language of sovereignty and the intercultural dynamics shaping early Turkish art. So as mentioned above, this study examines the symbolic and iconographic significance of these belt buckles within the context of Turkish art and iconography.

Keywords

Eleke Sazı , Kazakhstan , belt buckle , ruler , Turkish art

Ethical Statement

During the writing process of the study “Iconographic and Symbolic Evaluations of the Belt Buckle Found in Eleke Sazı, Kazakhstan, From the Point of Turkish Art” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This article is an adaptation of a paper presented at the conference entitled “Interdisciplinary Research and Preservation of Cultural Heritage: New Prospects and Challenges,” held at L. N. Gumilyov Eurasian National University in Kazakhstan.

Thanks

We thank Professor Dr. Zainolla Samashev for his contributions.

Kazakistan Eleke Sazı’nda Bulunan Kemer Tokalarının Türk Sanatı Açısından İkonografik ve Sembolik Değerlendirmeleri

https://izlik.org/JA67EA82TJ

Abstract

Bu makale, Doğu Kazakistan’daki Eleke Sazı kompleksinde ortaya çıkarılan iki altın kemer tokasının ikonografik ve sembolik boyutlarını incelemeyi ve böylece erken devir Türk sanatının görsel dili üzerine daha derin bir kavrayışa katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Boyut olarak mütevazı olmalarına rağmen, bu eserler hükümdarlık ve egemenlik temsillerini merkeze alan temel motifleri bünyelerinde barındırmaktadır. İki başlı at tahtına oturmuş ve elinde sunum kâsesi tutan bir Hakan/Hükümdar-Alp figürünü betimleyen kompozisyon, lotus ya da üç dişli taç, uçuşan şeritler ve sunular yapan yardımcı figürler gibi dikkat çekici ayrıntılarla zenginleştirilmiştir. Bu unsurlar, ilahi güç, kozmik meşruiyet ve siyasi otorite temalarını somutlaştırırken aynı zamanda Şamanist geleneklerin yanı sıra Budist ve Maniheist etkilerin de Türk görsel kültürü üzerindeki izlerini ortaya koymaktadır. Çalışma, Eleke Sazı kemer tokalarının münferit sanat ürünleri olmadığını, bilakis Türk dünyası içinde uzun süreklilik arz eden bir ikonografik geleneğin parçası olduğunu ortaya koymaktadır. Göktürk, Uygur, Hazar ve Selçuklu dönemi materyal kültüründe görülen benzer motifler; at, taç, kemer ve ritüel kap gibi hükümdarlıkla ilişkilendirilen görsel kodların kalıcılığını vurgulamaktadır. Eleke Sazı kemer tokalarını bu geniş geleneğin içinde konumlandırarak makale, onların hem egemenlik sembolizmini kritize eden hem de erken Türk sanatını şekillendiren kültürlerarası dinamikleri yansıtan eserler olarak önemini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, bu çalışma söz konusu kemer tokalarının Türk sanatı ve ikonografisi bağlamındaki sembolik ve ikonografik değerlerini incelemektedir.

Keywords

Eleke Sazı , Kazakistan , kemer tokası , hükümdar , Türk sanatı

Ethical Statement

“Kazakistan Eleke Sazı’nda Bulunan Kemer Tokalarının Türk Sanatı Açısından İkonografik ve Sembolik Değerlendirmeleri” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim. Not: Söz konusu makale, Kazakistan, L. N. Gumilyov Eurasian National University’de düzenlenen “Interdisciplinary Research and Preservation of Cultural Heritage: New Prospects and Challenges” başlıklı konferansta sunulmuş bildiriden geliştirilmiştir.

Thanks

Paylaşımlarından dolayı Sayın Prof. Dr. Zainolla Samashev’e teşekkür ederiz.

References

• Aral Bahtiyaroğulları, B. (2021). Orta asya uygur resim sanatında biçim ve anlam [Doctoral Dissertation]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
• Babayar, G. (2007). Köktürk Kağanlığı sikkelerinin kataloğu. TİKA.
• Çoruhlu, Y. (2020). Türk mitolojisinin anahatları. Ötüken Neşriyat.
• Dosımbayeva, A. (2006). Zapadnıy Tyurkskiy kaganat: kul’turnoe nasledie Kazahskoy stepi, Tyurskoe nasledie. Almatı.
• Esin, E. (1970). Türk san’atında alp şahsiyetinin görünüşü. Türk Kültürü, Vol. VIII, (94), 712-724.
• Esin, E. (1978). İslamiyetten önceki türk kültür tarihi ve islâma giriş. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Esin, E. (2004). Orta asya’dan osmanlıya türk sanatında ikonografik motifler. Kabalcı Yayınevi.
• Kubarev, V. (2012). Kamennıe babı. Tyurkskoe Nasledie Evrazii VI-VIII. vv, 99-144.
• Le Coq, A. (1913). Chotscho: facsimile-wiedergaben der wichtigeren funde der ersten königlich Preussischen expedition nach Turfan in ost-Türkistan. Dietrich Reimer.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2017). İç asya kurganlarından çıkarılan at başlıklarına inanışlar ve sembolizm açısından bakış. in Altay Communities, Religion and Belief (pp39-54). İstanbul Esnaf ve Sanatkarlar Odası Birliği Yayını.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2018). Türk sembolizminde at. Z Dergisi, https://www.zdergisi.istanbul/makale/turk- sembolizminde-at-303.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2020a). Göktürk dönemi maden sanatı ve işçiliği. Kitabevi Yayınları.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2020b). Moğolistan’dan süslemeli anı mezarlar. Art Sanat, 14, 297-322.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2020c). Türk sanatında üç dişli başlığa sahip şamanlar ve savaşçılar. Sanat Tarihi Dergisi, 29, 765-781.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2022), Göktürk dönemi madeni kapları. In XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildiriler Kitabı (659- 674) Vol.1. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Oktay Çerezci, J. Ö. (2024). Hazar dönemi sanatı (göktürk dönemi sanatından izlerle). Yeditepe Yayınları.
• Öney, G. (1993). Anadolu selçuklu mimarisinde avcı kuşlar, tek ve çift başlı kartal, in Malazgirt Armağanı (139-172). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Palmeri, G. (2021). Divine disguises on the crossroads of Khotan: The iconographies from Dandan Oilik , Journal of Asian Civilizations, Vol. 44,2, pp.67-107.
• Pugachenkova, G. A.& Rempel’ L. İ. (1965). İstoriya iskusstv Uzbekistana, s drevneynih vremen do serednih devyatnadtsatogo. İskusstvo.
• Samashev, Z. (2022), Obraz tyurkskogo kagana v torevtike malykh form (po materialam kul'tovo- pominal'nogo kompleksa Yeleke sazy v Vostochnom Kazakhstane), Teoriya i praktika arkheologicheskikh issledovaniy, T. 34, No 4. pp. 163–190. https://doi.org/: 10.14258/ tpai(2022)34(4).-10
• Samashev Z. & Aitkali, A. (2024). K ızuçeniyu signifiki mujskih narodnıh poyasov drevnih tyurkov. Voprosı Arheologii, 24 (2), 11-26.
• Samashev, Z. (2023). Eski Türk betim sanatı. TÜRKTAV.
• Shatinova, Nina (1995), “Altayların Yaşamında ve Folklorunda At”, Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık, Istanbul: Türkiye Jokey Kulübü pp.318-319.
• Tolstov, S. P. (1948). Drevniy Horezm, Izd. MGU.
• Usta, Seval (2005). Selçuklu çini ve keramik sanatında insan figürüne ikonografik açıdan bir bakış [Doctoral Dissertation]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
• Ünal, O. (2015). İhe ashete yazıtı: yeni bir okuma ve anlamlandırma denemesi. Bilig 73, 271-294.
• Voytov, V. E. (1996). Drevnetyurkskiy panteon i model’ mirozdaniya v kul’tovo-pominal’nıh pamyatnikah mongolii VI-VIII vv., Gosudarstvennıy Muzey Vostoka.
• Yılmaz, A. (2019). Bilge kağan’a atfedilen taç ve (doğu) gök türklerin budizm’e yaklaşımı. Art Sanat, 11, 393- 414.
• https://art.thewalters.org/detail/13647/standing-warrior-holding-a-sword/, date 25.10.2024.
• https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Crown_of_Bilge_Qaghan date: 22.01.2024.
• https://iie.kz/?p=25991&lang=en, date 25.10.2024.