Usûl-i Mimârî-i Osmânî'nin Telif ve Neşri: 1873 Viyana Milletlerarası Sergisi Hazırlıkları Kapsamında Osmanlı Mimarîsinin Tarifi

Year 2025, Issue: 29, 57 - 90, 19.12.2025

Ali Gözeller

Abstract

19.Yüzyılda düzenlenen uluslararası sergiler, sanayi, ziraat, el sanatları ve güzel sanatlar alanlarında ülkelerin üretim kapasitelerini ve kültürel birikimlerini tanıttıkları bir alandır. 1851'de Londra'da açılan ilk uluslararası sergi ile başlayan bu süreç, Batı'daki sanayileşme hamlesiyle paralel ilerlemiştir. Osmanlı Devleti de, 1851 Londra Sergisi’nden başlayarak çoğu uluslararası sergiye katılım sağlamış; özellikle 1867 Paris ve 1873 Viyana sergilerinde mimari temsiller ve kültürel unsurlarla dikkat çekmiştir. 1863’te İstanbul’da düzenlenen Sergi-i Umumî-i Osmanî ise bu etkileşimin yerel bir yansımasıdır. 1873 Viyana Sergisi kapsamında hazırlanan Usûl-i Mimarî-i Osmânî adlı eser, Osmanlı mimarisine özgü bir üslubu tanımlama çabasıyla, Osmanlı’nın mimarlık mirasını sistematik biçimde sunarak, hem dönemin uluslararası söylemlerine yanıt verme hem de mimarlık tarihine teorik açıdan bir katkı sağlama amacı taşımaktadır.

Keywords

Usul-i Mimari-i Osmani , Fenn-i Mimârî-i Osmânî , tarz-ı inşâ , brahim Edhem Paşa , Osman Hamdi Bey , Pierre Montani , III. Ahmed Çeşmesi , 1873 Viyana Milletlerarası Sergisi

The Authorship and Publication of Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî: Defining Ottoman Architecture within the Context of the 1873 Vienna International Exhibition Preparations

Abstract

Usul-i Mimari-i Osmani; Fenn-i Mimârî-i Osmânî; tarz-ı inşâ; İbrahim Edhem Paşa; Osman Hamdi Bey; Pierre Montani; III. Ahmed Çeşmesi; 1873 Viyana Milletlerarası Sergisi

Abstract: The international exhibitions held in the 19th century served as platforms where countries showcased their production capacities and cultural heritage in fields such as industry, agriculture, handicrafts, and fine arts. This process began with the first international exhibition held in London in 1851 and progressed in parallel with the industrialization movement in the West. The Ottoman Empire also participated in most of these exhibitions, starting with the 1851 London Exhibition, and stood out particularly in the 1867 Paris and 1873 Vienna exhibitions through its architectural representations and cultural elements. The Sergi-i Umumî-i Osmanî held in Istanbul in 1863 reflects a local manifestation of this international engagement. Prepared for the 1873 Vienna Exhibition, the work titled Usûl-i Mimarî-i Osmânî aimed to define a unique Ottoman architectural style. By systematically presenting the architectural heritage of the Ottoman Empire, the work sought to both respond to the dominant international architectural discourse of the period and provide a theoretical contribution to the history of architecture.

Keywords

The Fundamentals of Ottoman Architecture , national style , İbrahim Edhem Paşa , Osman Hamdi Bey , Pierre Montani , Fountain of Ahmed III , 1873 Vienna World’s Fair

References

• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Babıali Evrak Odası (BEO.) Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval İdaresi Defterleri (DH.SAİD.d.) Hariciye Nezareti Siyasi Kısım Evrakı (HR.SYS.) Hariciye Nezareti Tercüme Odası Evrakı (HR.TO.) İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS.) Müze-i Hümayun Müdiriyeti Arkeoloji Müzesi Evrakı (MÜZ.ARK.) Plan, Proje ve Krokiler (PLK.p.)
• Aydın, Mahir. “Edhem Paşa, İbrahim”, TDV İslam Ansiklopedisi. Cilt 10, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Yayınları, 1994: 418-420.
• Balcı, Ercüment. “1873 Uluslararası Viyana Sergisi’ne Trabzon’dan Getirilen Ürün ve Eşyalar”, Osmanlı Öncesi ile Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemlerinde Esnaf ve Ekonomi Semineri, 9-10 Mayıs 2002, Bildiriler, Cilt II. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Merkezi, 2003: 309-362.
• Münif Efendi. “Târîh-i Sergî-i Bervech-i Umûmî”, Mecmua-i Fünûn. 9 (Ramazan 1279/Şubat-Mart 1863): 386-392. Münif Efendi. “Sergî-i Umûmî’nin Vukû-ı Küşâdı,” Mecmua-i Fünûn. 9 (Ramazan 1279/Şubat-Mart 1863): 362-367. Kadri. “Sergî-i Umûmî-i Osmânî”, Mecmua-i Fünûn. 10 (Şevval 1279 / Mart-Nisan 1863): 430-434. Kadri.“ Meşhur Mimar Sinan Merhumun Terceme-İ Haliyle Yapdığı Binalar”, Basiret. 909 (Safer 1290 / Mart-Nisan 1873): 3.
• Kadri. “909 Numaralı Nüshamızda Meşhur Mimar Sinan Merhumun Terceme-İ Halinden Mâ-Ba’d”, Basiret. 917 (Rebiülevvel 1290 / Nisan-Mayıs 1873), 2-4. Edhem (Maarif ve Nafia Nazırı). “Medhal-i İlm-i Jeoloji: Altıncı Fasıl, Eterbe ve Maâdin”, Mecmua-i Fünun, 23 (Zilkade 1281 / Mart-Nisan 1865), 448-459 Launay, Marie de, Montani, Pierre. Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî, L'architecture ottomane; ouvrage autorisé par iradé impérial et publié sous le patronage de son excellence Edhem pacha... Texte franc̜ais par Marie de Launay. Dessins par Montani Effendi; Boghoz effendi; Chachian et Maillard.-Documents techniques par Montani effendi; exécution matérielle par Sebah. Die ottomanische Baukunst. Constantinople: Imprimerie et Lithographie centrales, 1873. https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=gri.ark:/13960/t58d2zf2x;view=1up;seq=7
• Selahaddin Bey. La Turquie a ̀ l'Exposition universelle de 1867, Paris: Libraire Hachette & C., 1867.
• Çelik, Zeynep. Şark’ın Sergilenişi: 19. Yüzyıl Dünya Fuarlarında İslam Mimarisi, Çev. Nurettin Elhuseyni. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005.
• İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Sadrazamlar. Cilt 2. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
• Yeşim Duygu Ergüney ve Nuran Kara Pilehvarian, “Ondokuzuncu Yüzyıl Dünya Fuarlarında Osmanlı Temsiliyeti”, Megaron, 10/2 (2015): 224-240. Ovalıoğlu, İlhan, Raşit Gündoğlu, Cevat Ekici, Ebu Faruk Önal, Osmanlı Mimarisi: Usul-i Mi’mari-i Osmani, L’architecture Ottomane, Die Ottomanische Baukunst, İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 3. Baskı, 2015.
• Önsoy, Rıfat. “Osmanlı İmparatorluğu'nun Katıldığı Uluslararası Sergiler ve Sergi-i Umumi-i Osmânî 1863 İstanbul Sergisi”, Belleten, 47/185 (1983): 195-235.
• Ökte, E. Z. (Proje Danışmanı), Osmanlı İmparatorluğu Mimarisi, l’Architecture Ottomane: ouvrage autorise par irade imperial, die Ottomanische baukunst: durch kaiserliches irade genehmigtes werk, Ottoman architecture: a work authorized by imperial decree, Ankara – İstanbul; Kültür Bakanlığı & Tarihi Araştırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geliştirme Vakfı, 1998. Gürlemez, Aynur, Seza Sinanlar Uslu. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Dünya Fuarlarındaki Güzel Sanatlar Temsilleri”, Sosyal Bilimler Dergisi/ The Journal of Social Science. 5 / 31 (2018): 570-579. Durmuş, Serap, Şengül Öymen Gür. “Mimarlığın Metinsel Temsilinde Retorik İnşa: Usûl-i Mi'mârî-i Osmanî, Metu”, Journal of the Faculty of Architecture, 34/1 (2017): 107-131. Yazıcı, Nurcan. “Osmanlının İlk Mimarlık Kitabı: Usul-u Mimari-i Osmani”, Arkitekt, 497 (2003): 12-9. Selen Bahriye Morkoç, “Sinan Historiyografisine Global Bir Bakış”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 13 (2009): 81-92.
• Tezler Yarar, Sibel. Uluslararası Sergilerde Mimari Temsil ve Uygulama Süreçlerinin Osmanlı – Mısır Rekabeti Üzerinden Değerlendirilmesi (1851–1915). Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Ersoy, Ahmet. On the Sources of the "Ottoman Renaissance": Architectural Revival and Its Discourse during the Abdülaziz Era (1861-76). Doktora Tezi, Department of History of Art and Architecture, Harvard University, 2000.
• Göğüş, Ceren. 19. yy. Avusturya Gazeteleri Işığında Osmanlı İmparatorluğu’nun 1873 Viyana Dünya Sergisine Katılımı. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2006.
• Özçeri, Ece. Displaying the Empire: A Search for Self Representation of the Ottoman Empire in the International Exhibitions of the Nineteenth Century. Yüksek Lisans Tezi, The Graduate School of Social Sciences, Middle East Technical University, 2014.
• Yazıcı, Nurcan. Çok Yönlü Kişiliğiyle Pierre Montani. Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.