İŞARET VE SEMBOL KAVRAMLARI EKSENİNDE MUHKEM VE MÜTEŞÂBİH

Year 2025, Volume: 12 Issue: 23, 1 - 14, 28.07.2025

Necattin Hanay

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1733033

Abstract

Bu makale, Kur’an’ın muhkem ve müteşâbih ayrımının mahiyetini felsefî bir zeminde analiz etmeye çalışmakta ve vahyin kullandığı dilin gerçekliği nasıl ifade ediyor olduğu sorusuna odaklanmaktadır. Bu çerçevede makale, insan dilinin sonlu imkânlarıyla fiziksel ve metafiziksel gerçeklikleri ifade etme kapasitesini ve bunun muhkem-müteşâbih ayrımındaki karşılığını literal ve sembolik dil özelinde anlaşılır kılmayı hedeflemektedir. Böylece Kur’an’daki muhkem ve müteşâbih ifadelerin doğasına dair bir açıklık ve teorik bir tutarlılık sağlamayı amaçlamaktadır. Bu sebeple çalışma, Kur’an’ın anlaşılmasında sıkça karşılaşılan muhkem-müteşâbih tartışmalarına dilsel bir netlik kazandırması ve çağdaş yorum ihtiyacına katkı sunması açısından önem arz etmektedir. Bilindiği üzere muhkem ve müteşâbih meselesi klasik literatürde usûl açısından birbirinden farklı açıklama ve değerlendirmelere konu olmuştur. Makalede mevcut görüşler tartışmaya açılmadan yöntem olarak analitik ve kavramsal çözümleme tercih edilmekte; aynı zamanda dilin literal ve sembolik yönlerinin birlikte değerlendirilmesi esas alınmaktadır. Nihayetinde muhkem ve müteşâbihin, vahyin dilinin katmanlı yapısının bir göstergesi olduğu ve böyle bir ayrımın Kur’an’ın hitap biçimindeki derinlikli yapıyı anlamada merkezi bir rol oynadığı sonucuna ulaşılmaktadır.

Keywords

Tefsir , Muhkem , Müteşâbih , İşaret , Sembol

Muḥkam and Mutashābih in the Context of Sign and Symbol Concepts

Abstract

This article analyzes the nature of the distinction between muhkam and mutashabih in the Qur’an within a philosophical framework, focusing on how the language of revelation expresses reality. In this context, the article aims to clarify how finite human language can represent both physical and metaphysical realities, and how this capacity is reflected in the muhkam–mutashabih dichotomy through the lens of literal and symbolic language. Accordingly, it endeavors to provide conceptual clarity and theoretical coherence regarding the nature of muhkam and mutashabih expressions in the Qur’an. For this reason, the study is significant in offering linguistic clarity to the frequently debated issue of muhkam and mutashabih in Qur’anic interpretation and in contributing to the needs of contemporary exegesis. As is well known, the issue of muhkam and mutashabih has been addressed in various ways in the classical literature, especially from a methodological perspective. Rather than engaging directly with existing views, the article adopts an analytical and conceptual method, emphasizing a joint evaluation of the literal and symbolic dimensions of language. Within this framework, it concludes that the muhkam–mutashabih distinction reflects the layered nature of the language of revelation and plays a central role in comprehending the depth of the Qur’an’s mode of address.

References

• Akarsu, Bedia. Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1975.
• Apa, Enver. “‘Müteşabih Ayetler’ Kavramı Hakkında Tarihî ve Semantik Bir İnceleme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLIII/2 (2002), 151-168.
• Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes’ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-Tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemir, Usman Cumʿa Dumeyriyye, Suleyman Musellem el-Haraş. Riyad: Dâru Taybe, 1409.
• Çankı, Mustafa Namık. Büyük Felsefe Lügati. İstanbul: İz Yayınları, 2021.
• Durand, Gilbert. Sembolik İmgelem. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
• Ertuğrul, İsmail Fennî. Lügatçe-i Felsefe. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1341.
• Granjon, Émilie. “Le symbole: Une Notion Complexe”. Protée 36/2 (2008), 9-18.
• İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azim. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. Mekke – Riyad: Mektebetu Nizar Mustafa el-Baz, 1997.
• İbn Kesir, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Mustafa es-Seyyid Muhammed v.dğr. Kahire/Gize: Müessesetu Kurtuba, Mektebetu’l-Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Turas, 2000.
• Kardaş, Rıza. “Senbol”. Türk Ansiklopedisi. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1980.
• Öztürk, Mustafa. Kur’an-ı Kerim Meâli, Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
• Öztürk, Mustafa. “Müteşabih Kavramı Bağlamında ‘Tefsir Usûlü’nün (Ulûmü’l-Kur’ân) Mahiyeti ve Pratik Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Bilimname: Düşünce Platformu VI/15 (2008), 45-68.
• Paçacı, Mehmet. “Kur’an’da Dil ve Varlık Alanları”. 2. Kur’an Sempozyumu Tebliğler-Müzakeler, 1996, 121-132.
• Râzî, Fahreddîn er-. Mefâtîhu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
• Rey, Alain. Dictionnaire Historique De La Langue Française. Paris: Le Robert, 1992.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr et-. Camiʿu’l-Beyân ʿan Tevili Âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türki. Kahire: Dar Hicr, 2001.
• Tatar, Burhanettin. “Kur’an’ı Yorumlama Sorunu”. 493-508. Erzurum: Bakanlar Matbaası, 2002.
• Tokat, Latif. Dinde Sembolizm. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
• Vanden Berghen, C. “Symbole, Symbolique Et Symbolisme”. Racines et Traditions. Erişim 05 Ocak 2025. http://racines.traditions.free.fr/symboles/symbolrs.pdf
• Yavuz, Ömer Faruk. Kur’an’da Sembolik Dil. Ankara: Ankara Okulu, 2006.
• Yeşilyurt, Temel. “Teolojik Söylemde Sembolik Ögelerin Yeri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (Haziran 1999), 43-60.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf ʿan Hakâikü’t-Tenzîl ve ʿUyûni’l-Ekâvîl fî Vucûhi’t-Te’vîl. thk. Adil Ahmet Abdülmevcud, Ali Muhammed Muavvad. Riyad: Mektebetü’l-ʿUbeykan, 1998.
• Zerkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-‘İrfân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1995.