İhtiras Değil Hars: Geç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e Şahsiyet Kavramının Dönüşümü

Bu makalenin amacı, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde şahsiyet kavramının Osmanlı-Türk edebiyatının modernleşme süreci içindeki gelişimini, dönüşümünü ve konumunu tayin etmektir. 1860’lardan 1930’lara uzanan süreçte Osmanlı’da özerklik tartışmaları, kimlik arayışları, ulus-devletleşme ve millîleşme paradigmaları edebiyatın sınırlarını da belirlemiştir. Gazeteci/yazar ayrımının keskin olmadığı bu dönemde süreli yayınlar bu görüşleri dile getirmenin ve kamuoyuyla paylaşmanın en büyük aracına dönüşmüştür. Bir kavram olarak şahsiyetin ve şahsiyetçilikin tarihsel, edebî ve siyasi boyutları incelenerek bu kavramın Osmanlı bağlamındaki özgün gelişimi ortaya konulmuştur. Makale, şahsiyet kavramının Osmanlı’daki dönüşümünü 19. yüzyılın ortalarından itibaren Tanzimat, II. Meşrutiyet ve erken Cumhuriyet dönemlerindeki sosyal ve siyasi değişimlerle paralel olarak ele almaktadır. Bu süreçte özellikle 1900’lerden itibaren kavramın daha sık kullanılmaya başlandığı ve bunun da milliyetçi paradigmalarla paralel bir gelişim gösterdiği görülmektedir. Şahsiyet kavramının sadece entelektüel bir tartışma konusu olmadığı, aynı kavramının, Osmanlı modernleşmesinin önemli bir parçası olarak toplumsal, siyasal ve düşünsel değişimlerle iç içe geçtiği ve bu değişimleri etkilediği sonucuna varılmaktadır.