Yazılan ve Okunan Beden: Osmanlı Kültüründe Kıyâfet İlmi
Abstract
Arapça ilmü’l-firâset, Osmanlıca ilm-i kıyâfet adlarıyla bilinen öğreti, insanın dış görünüşünden iç dünyası ve karakteri hakkında çıkarım yapmak iddiasında olan bir sözde-bilimdir. Kökeni en azından Eski Yunan’a dayanmakla beraber Araplar tarafından benimsenerek dönüştürülmüş, başta Fahrüddîn Râzî olmak üzere bazı Müslüman âlimlerin elinde sistemleştirilmiştir. Osmanlı döneminde ise konuya dair gerek mensur gerek manzum birçok “kıyâfet-nâme” yazılmış, bu suretle bir edebî tür geliştirilmiştir. Bu makalede kıyâfet ilmi, bedenin yazılan ve okunan bir yüzey olarak kavramsallaştırılması bağlamında ele alınmakta; antropolojik, felsefî ve dinî kaynaklardan hareketle bedenin yalnızca biyolojik bir varlık olmadığı, toplumsal olarak inşa edilen ve anlamlarla donatılan bir ürün olarak görülmesi gerektiği savunulmaktadır. Marcel Mauss, Michel de Certeau, Mary Douglas ve Barbara Gross gibi düşünürlerden yararlanılarak bu inşa sürecinde bedenin toplumsal normlar, yasalar ve temsiller aracılığıyla şekillendiği, yani yazılı bir metin teşkil edegeldiği belirtilirken, kıyâfet ilminin bu metni okuyup yorumlamaktan ibaret olduğu önerilmektedir. Yani kıyâfet ilmi temelde insanların fiziksel özelliklerinin imleyen, karakter özelliklerinin ise imlenen işlevi gördüğü göstergebilimsel bir pratik olarak anlaşılabilir. Osmanlı kıyâfet-nâmeleri bu anlayışı “işaret,” “delil,” “alâmet” gibi kelimelerin sıklıkla yenilenmesi suretiyle güçlendirir; böylece dış görünüşün, içsel hakikatleri imâ eden kodlanmış bir yüzey olduğu vurgulanır.
Keywords
Supporting Institution
Thanks
References
- Althusser, Louis. “Sur la dialectique matérialiste (De l’inégalité des origines).” Pour Marx içinde, 161–224. François Maspero, 1975.
- Arık, Şahmurat. “Ahmet Midhat Efendi’nin Romanlarında Kıyafet İlminin Tesirleri.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 30 (2003): 43–60.
- Atallah, Fouad ve Yves Guillermou. “L’homme et sa douleur: Dimension anthropologique et sociale.” Annales Françaises d’Anesthésie et de Réanimation 23, no. 7 (2004): 722–29.
- Atlı, Ferda. “Aşk-ı Memnu Roman Kişilerinde Beden-Ruh İlişkisi: Anasır-ı Erbaa’dan Freud’a.” Turkish Studies 12, no. 15 (2017): 81–134.
- Atlı, Ferda. “Halit Ziya Uşaklıgil’in Ferhunde Kalfa Hikâyesinde Beden Yapısı ile Kişilik Özellikleri Münasebeti.” Turkish Studies 9, no. 3 (2014): 145–67.
- Avcı, Senanur ve Nuriye Kayar, haz. Bedenin Anlamı ve Sınırları. İlem Kitaplığı / Nobel Yayıncılık, 2015.
- Bashir, Shahzad. Fazlallah Astarabadi and the Hurufis. Oneworld Publications, 2005.
- Bashir, Shahzad. Sufi Bodies: Religion and Society in Medieval Islam. Columbia University Press, 2011.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
World Languages, Literature and Culture (Other), Literary Studies (Other), Turkish Folk Literature, Classical Turkish Literature
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
October 28, 2026
Submission Date
June 30, 2026
Acceptance Date
October 8, 2026
Published in Issue
Year 2026 Number: 11