Yazılan ve Okunan Beden: Osmanlı Kültüründe Kıyâfet İlmi

Öz

Arapça ilmü’l-firâset, Osmanlıca ilm-i kıyâfet adlarıyla bilinen öğreti, insanın dış görünüşünden iç dünyası ve karakteri hakkında çıkarım yapmak iddiasında olan bir sözde-bilimdir. Kökeni en azından Eski Yunan’a dayanmakla beraber Araplar tarafından benimsenerek dönüştürülmüş, başta Fahrüddîn Râzî olmak üzere bazı Müslüman âlimlerin elinde sistemleştirilmiştir. Osmanlı döneminde ise konuya dair gerek mensur gerek manzum birçok “kıyâfet-nâme” yazılmış, bu suretle bir edebî tür geliştirilmiştir. Bu makalede kıyâfet ilmi, bedenin yazılan ve okunan bir yüzey olarak kavramsallaştırılması bağlamında ele alınmakta; antropolojik, felsefî ve dinî kaynaklardan hareketle bedenin yalnızca biyolojik bir varlık olmadığı, toplumsal olarak inşa edilen ve anlamlarla donatılan bir ürün olarak görülmesi gerektiği savunulmaktadır. Marcel Mauss, Michel de Certeau, Mary Douglas ve Barbara Gross gibi düşünürlerden yararlanılarak bu inşa sürecinde bedenin toplumsal normlar, yasalar ve temsiller aracılığıyla şekillendiği, yani yazılı bir metin teşkil edegeldiği belirtilirken, kıyâfet ilminin bu metni okuyup yorumlamaktan ibaret olduğu önerilmektedir. Yani kıyâfet ilmi temelde insanların fiziksel özelliklerinin imleyen, karakter özelliklerinin ise imlenen işlevi gördüğü göstergebilimsel bir pratik olarak anlaşılabilir. Osmanlı kıyâfet-nâmeleri bu anlayışı “işaret,” “delil,” “alâmet” gibi kelimelerin sıklıkla yenilenmesi suretiyle güçlendirir; böylece dış görünüşün, içsel hakikatleri imâ eden kodlanmış bir yüzey olduğu vurgulanır.

Anahtar Kelimeler

• Beden
• okuma/yazma
• kıyâfet ilmi
• İslâmî ilimler
• Arapça edebiyat
• Osmanlıca edebiyat

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir mali destek alınmadan gerçekleştirilmiştir.

Teşekkür

Bu makalenin yazılmasında görüşlerinden yararlandığım başta Nathalie Clayer, Alexandre Papas ve Marc Toutant olmak üzere Amila Buturović, Jean-Charles Coulon, Özgen Felek, Servet Gündoğdu, A. Nilüfer İsvan, Pierre Lory, Marinos Sariyannis ve Zeynep Tek’e minnettarım. Metinde bulunacağına kuşku olmayan mebzul hatanın sorumluluğunu paylaşmadıklarını özellikle belirtmek isterim.

The Body, Written and Read: Physiognomy in Ottoman Culture

Öz

The discipline known in Arabic as ʿilm al-firāsa and in Ottoman Turkish as ilm-i kıyâfet is a pseudoscience that claims to infer a person’s inner nature and character from their outward appearance. Although its origins date back at least to Ancient Greece, it was adopted and transformed by the Arabs and was systematized by a number of Muslim scholars, most notably Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Numerous physiognomical treatises were composed during the Ottoman period, both in prose and in verse, giving rise to a distinct literary genre. This article examines physiognomy in the context of the conceptualization of the body as a surface that is both written and read. Drawing on anthropological, philosophical, and religious sources, it argues that the body should be understood not merely as a biological entity but as a socially constructed product endowed with meaning. Building on the work of such thinkers as Marcel Mauss, Michel de Certeau, Mary Douglas, and Barbara Gross, it contends that the body is shaped through social norms, laws, and systems of representation, and thus comes to constitute a written text. The article further proposes that physiognomy consists essentially in reading and interpreting this text. In other words, physiognomy may fundamentally be understood as a semiotic practice in which a person’s physical features function as signifiers, while their character traits function as the signified. Ottoman physiognomical treatises reinforce this conception through the frequent repetition of such terms as işaret (“sign”), delil (“proof” or “evidence”), and alâmet (“mark” or “sign”), thereby emphasizing that outward appearance constitutes a coded surface that points to inner truths.

Anahtar Kelimeler

• The body
• reading/writing
• physiognomy
• Islamic sciences
• Arabic literature
• Ottoman literature

Destekleyen Kurum

This study was conducted without any financial support.

Teşekkür

I am deeply grateful to Nathalie Clayer, Alexandre Papas, and Marc Toutant in particular, as well as to Amila Buturović, Jean-Charles Coulon, Özgen Felek, Servet Gündoğdu, A. Nilüfer İsvan, Pierre Lory, Marinos Sariyannis, and Zeynep Tek, whose insights and comments have informed the writing of this article. I wish to emphasize that none of them bears any responsibility for the numerous errors that undoubtedly remain in the text.

Kaynakça

1. Althusser, Louis. “Sur la dialectique matérialiste (De l’inégalité des origines).” Pour Marx içinde, 161–224. François Maspero, 1975.
2. Arık, Şahmurat. “Ahmet Midhat Efendi’nin Romanlarında Kıyafet İlminin Tesirleri.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 30 (2003): 43–60.
3. Atallah, Fouad ve Yves Guillermou. “L’homme et sa douleur: Dimension anthropologique et sociale.” Annales Françaises d’Anesthésie et de Réanimation 23, no. 7 (2004): 722–29.
4. Atlı, Ferda. “Aşk-ı Memnu Roman Kişilerinde Beden-Ruh İlişkisi: Anasır-ı Erbaa’dan Freud’a.” Turkish Studies 12, no. 15 (2017): 81–134.
5. Atlı, Ferda. “Halit Ziya Uşaklıgil’in Ferhunde Kalfa Hikâyesinde Beden Yapısı ile Kişilik Özellikleri Münasebeti.” Turkish Studies 9, no. 3 (2014): 145–67.
6. Avcı, Senanur ve Nuriye Kayar, haz. Bedenin Anlamı ve Sınırları. İlem Kitaplığı / Nobel Yayıncılık, 2015.
7. Bashir, Shahzad. Fazlallah Astarabadi and the Hurufis. Oneworld Publications, 2005.
8. Bashir, Shahzad. Sufi Bodies: Religion and Society in Medieval Islam. Columbia University Press, 2011.

9. Bedhioufi, Hafsi. Corps et traditions islamiques: Divisions ontologiques et ritualités du corps. Noir sur Blanc, 2000.
10. Ben Ammar, Mohamed Salah. Islam et transplantation d’organes. Springer-Verlag France, 2009.
11. Benne, Christian. “Tolle lege: Embodied Reading and the ‘Scene of reading.’” Language Sciences 84, (2021), çevrimiçi 101357.
12. Bottéro, Jean. Mésopotamie: l’écriture, la raison et les dieux. Gallimard, 1987.
13. Bozkurt, Kenan. “Kıyâfet İlmi, Türk Edebiyatında Kıyâfet-nâmeler ve Şa‘bân-ı Sivrihisârî’nin Kıyâfet-nâmesi: Transkripsiyonlu Metin, İnceleme.” Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi, 2008.
14. Certeau, Michel de. “Des outils pour écrire le corps.” Traverses, no. 14–15 (1979): 3–14.
15. Chebel, Malek. Le corps en Islam. Quadrige/Presses Universitaires de France, 1999.
16. Clark Callister, Lynn. “Cultural Influences on Pain Perceptions and Behaviors.” Home Health Care Management & Practice 15, no. 3 (2003): 207–11.
17. Conboy, Katie, Nadia Medina ve Sarah Stanbury, haz. Writing on the Body: Female Embodiment and Feminist Theory. Columbia University Press, 1997.
18. Çelebioğlu, Âmil. “Kıyâfe(t) İlmi ve Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdî ile Erzurumlu İbrâhim Hakkı’nın Kıyâfet-nâmeleri.” Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, no. 11 (1979): 305–47.
19. Çonoğlu, Salim. “Cumhuriyet Devri Türk Romanında Beden Yapısı, Bedensel Davranışlar ve Kişilik İlişkileri Üzerine Bir Çözümleme.” Turkish Studies 6, no. 4 (2011): 475–96.
20. Dazzi, Carla ve Luigi Pedrabissi. “Graphology and Personality: An Empirical Study on Validity of Handwriting Analysis.” Psychological Reports 105, no. 3 (2009): 1255–68.
21. Demir, Abdullah. Osmanlı’da İnsan Tanıma Sanatı: El ve Yüz Okuma. Yitik Hazine Yayınları, 2015.
22. Douglas, Mary. Natural Symbols: Explorations in Cosmology. Routledge, 2002.
23. Fahd, Toufic. La divination arabe. Éditions Sindbad, 1987.
24. Felek, Özgen. “The Human Body as a Mirror in Ottoman Literature.” Mukaddime 10, no. 1 (2019): 249–84.
25. Gawda, Barbara. “Lack of Evidence for the Assessment of Personality Traits Using Handwriting Analysis.” Polish Psychological Bulletin 45, no. 1 (2014): 73–79.
26. Ghaly, Mohammed. Islam and Disability: Perspectives in Theology and Jurisprudence. Routledge, 2010.
27. Ghersetti, Antonella, haz. ve çev. “The Istanbul Polemon (TK Recension): Edition and Translation of the Introduction.” Seeing the Face, Seeing the Soul: Polemon’s Physiognomy from Classical Antiquity to Medieval Islam içinde, hazırlayan Simon Swain, 465–85. Oxford University Press, 2007.
28. Ghersetti, Antonella. “The Semiotic Paradigm: Physiognomy and Medicine in Islamic Culture.” Seeing the Face, Seeing the Soul: Polemon’s Physiognomy from Classical Antiquity to Medieval Islam içinde, hazırlayan Simon Swain, 281–308. Oxford University Press, 2007.
29. Ginzburg, Carlo. Miti emblemi spie: Morfologia e storia. Giulio Einaudi editore, 1986.
30. Gooberman-Hill, Rachael. “Ethnographies of Pain: Culture, Context and Complexity.” British Journal of Pain 9, no. 1 (2015): 32–35.
31. Gölpınarlı, Abdülbâkî. Tasavvuf’tan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri. İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1977.
32. Gramigna, Remo. Augustine’s Theory of Signs, Signification, and Lying. De Gruyter, 2020.
33. Grosz, Elizabeth. “Bodies and Knowledges: Feminism and the Crisis of Reason.” Space, Time, and Perversion: Essays on the Politics of Bodies içinde, 25–43. Routledge, 1995.
34. Gürsoy-Naskali, Emine ve Aylin Koç, haz. Beden Kitabı. Kitabevi, 2009.
35. Gürsoy-Naskali, Emine ve Aylin Koç, haz. İğdiş, Sünnet, Bedene Şiddet Kitabı. Kitabevi, 2009.
36. Hanegraaff, Wouter J. Esotericism and the Academy: Rejected Knowledge in Western Culture. Cambridge University Press, 2012.
37. Holmes Katz, Marion. Bodies of Text: the Emergence of the Sunni Law of Ritual Purity. State University of New York Press, 2002.
38. Hoyland, Robert. “A New Edition and Translation of the Leiden Polemon.” Seeing the Face, Seeing the Soul: Polemon’s Physiognomy from Classical Antiquity to Medieval Islam içinde, hazırlayan Simon Swain, 329–463. Oxford University Press, 2007.
39. Hoyland, Robert. “The Islamic Background to Polemon’s Treatise.” Seeing the Face, Seeing the Soul: Polemon’s Physiognomy from Classical Antiquity to Medieval Islam içinde, hazırlayan Simon Swain, 227–80. Oxford University Press, 2007.
40. Hüseyin el-Kâşifî. Ahlâk-ı Ahmedî. Çeviren ‘Osmân-zâde Ahmed Tâ’ib. İstanbul: Matba’a-ı Dârü’l-hilâfeti’l-‘aliyye, 1256.
41. İbn ‘Arabî, Muhyiddin. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. Hazırlayan ʿOsmân Yahyâ, tashih eden İbrâhîm Medkûr. Kahire: el-Hay’atü’l-Mısriyyeti’l-‘âmme li’l-kitâb, 1392–1412.
42. İbnü’l-Behlûl, el-Hasan. Kitâbü’d-delâ’il. Hazırlayan Fuat Sezgin. Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, 1985.
43. İbnü’l-Ekfânî, Muhammed. Esâsü’r-ri’âse fî ‘ilmi’l-firâse; ve yelîhi’n-nazar ve’t-tahkīk fî taklîbi’r-rakīk. Hazırlayan Muhammed Yâsir b. Muhammed Cemîl Zakkûr. Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1439.
44. Ingarden, Roman. Das literarische Kunstwerk: Eine Untersuchung aus dem Grenzgebiet der Ontologie, Logik und Literaturwissenschaft. Max Niemeyer, 1931.
45. Iser, Wolfgang. Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. Fink, 1976.
46. Iser, Wolfgang. Der implizite Leser: Kommunikationsformen des Romans von Bunyan bis Beckett. Fink, 1972.
47. Jackson, B. Darrell. “The Theory of Signs in St. Augustine’s De doctrina christiana.” Revue d’études augustiniennes et patristiques 15, no. 1–2 (1969): 9–50.
48. Kayaokay, İlyas. “Nev’î-zâde Atâyî’nin Sohbetü’l-ebkâr Mesnevisinde Yer Alan Kıyâfet-nâme Üzerine.” Eurasian Academy of Sciences Social Science Journal, no. 18 (2018): [51]–64.
49. Khalidi, Muhammad Ali ve Tarif Khalidi. “Is Physiognomy a Science? Reflections on the Kitāb al-Firāsa of Fakhr al-Dīn al-Rāzī.” The Occult Sciences in Pre-Modern Islamic Cultures içinde, hazırlayan Nader el-Bizri ve Eva Orthmann, 67–82. Orient Institut Beirut / Ergon Verlag, 2018.
50. Khatibi, Abdelkebir. La blessure du nom propre. Denoël, 1974.
51. Khuri, Fuad I. The Body in Islamic Culture. Saqi Books, 2001.
52. Koetschet, Pauline ve Abbès Zouache, haz. “Le Corps dans l’espace islamique médiéval.” Annales islamologiques 48, no. 1 (2014), özel sayı.
53. Kugle, Scott. Sufis & Saints’ Bodies: Mysticism, Corporeality, & Sacred Power in Islam. University of North Carolina Press, 2007.
54. Kurz, Susanne, Claudia Preckel ve Stefan Reichmuth, haz. Muslim Bodies: Body, Sexuality and Medicine in Muslim Societies. LIT Verlag, 2016.
55. Lane, Edward William. An Arabic-English Lexicon. Williams and Norgate, 1863–1893.
56. Lange, Christian. “‘On That Day When Faces Will Be White or Black’ (Q3:106): Towards a Semiology of the Face in the Arabo-Islamic Tradition.” Journal of the American Oriental Society 127, no. 4 (2007): 429–45.
57. Le Breton, David. La sociologie du corps. Presses Universitaires de France, 2016.
58. Lévi-Strauss, Claude. “Introduction à l’œuvre de Marcel Mauss.” Marcel Mauss, Sociologie et anthropologie içinde, ix–lii. Presses Universitaires de France, 1966.
59. Maghen, Ze’ev. Virtues of the Flesh: Passion and Purity in Early Islamic Jurisprudence. Brill, 2005.
60. Magli, Patrizia. “The Face and the Soul.” Fragments for a History of the Human Body, Part 2 içinde, hazırlayan Michael Feher, Ramona Naddaff ve Nadia Tazi, 87–127. Zone, 1989.
61. Malti-Douglas, Fedwa. “The Classical Arab Detective.” Arabica 35, no. 1 (1988): 59–91.
62. Malti-Douglas, Fedwa. Woman’s Body, Woman’s Word: Gender and Discourse in Arabo-Islamic Writing. Princeton University Press, 1991.
63. Mauss, Marcel. “Les Techniques du corps.” Journal de psychologie 32, no. 3–4 (1935): 271–93.
64. Mayeur-Jaouen, Catherine ve Bernard Heyberger, haz. “Le corps et le sacré en Orient musulman.” Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée, no. 113–14 (2006), özel sayı.
65. Merleau-Ponty, Maurice. Phénoménologie de la perception. Éditions Gallimard, 1945.
66. Messac, Régis. Le “Detective Novel” et l’influence de la pensée scientifique. Librairie Ancienne Honoré Champion, 1929.
67. el-Mes’ûdî, Ebü’l-Hasan ‘Alî ibnü’l-Hüseyin b. ‘Alî. Mürûcu’z-zeheb ve ma’âdenü’l-cevher. Hazırlayan Kemâl Hasan Mer’î. el-Mektebetü’l-‘asriyye, 2005.
68. Mourad, Youssef, haz. ve çev. La Physiognomonie arabe et le Kitāb al-firāsa de Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1939.
69. Mustafā bin Bâlî. Risâle-i Kiyâset-i Firâset, İlm-i Firâset: Yüzler Hâli Söyler. İnceleme, Sadeleştirme, Metin, Tıpkıbasım. Hazırlayan Ramazan Sarıçiçek. Büyüyenay Yayınları, 2014.
70. Narlı, Mehmet. “Tanzimat Romanında Beden ve Kişilik İlişkileri Üzerine Bir Çözümleme.” Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, no. 1 (2009): 165–77.
71. Price, Janet ve Margrit Shildrick, haz. Feminist Theory and the Body: A Reader. Routledge, 1999.
72. Pseudo-Aristotle. “Physiognomy.” Seeing the Face, Seeing the Soul: Polemon’s Physiognomy from Classical Antiquity to Medieval Islam içinde, hazırlayan ve çeviren Simon Swain, 637–61. Oxford University Press, 2007.
73. Rahim‐Williams, Bridgett, Joseph L. Riley, Ameenah K. K. Williams ve Roger B. Fillingim. “A Quantitative Review of Ethnic Group Differences in Experimental Pain Response: Do Biology, Psychology, and Culture Matter?” Pain Medicine 13, no. 4 (2012): 522–40.
74. Remer, Theodore G., haz. Serendipity and the Three Princes, from the Peregrinaggio of 1557. University of Oklahoma Press, 1965.
75. Richardson, Kristina L. Difference and Disability in the Medieval Islamic World. Edinburgh University Press, 2012.
76. Richardson, Kristina. “Blue and Green Eyes in the Islamicate Middle Ages.” Annales islamologiques 48, no. 1 (2014): 13–29.
77. Ricœur, Paul. Temps et récit. Éditions du Seuil, 1983.
78. Rivers, Christopher. Face Value: Physiognomical Thought and the Legible Body in Marivaux, Lavater, Balzac, Gautier, and Zola. The University of Wisconsin Press, 1994.
79. Rochberg, Francesca. The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture. Cambridge University Press, 2004.
80. Saif, Liana. “Physiognomy: Science of Intuition.” Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies: Practices from the 2nd/8th to the 13th/19th Centuries içinde, hazırlayan Sonja Brentjes, 180–93. Routledge, 2025.
81. Scalenghe, Sara. Disability in the Ottoman Arab World, 1500–1800. Cambridge University Press, 2014.
82. Schick, İrvin Cemil. “Güneybatı Asya’da Kılık Kıyafet ve Şahsi Görünümün Bazı İslâmî Belirleyicileri.” Bedeni, Toplumu, Kâinâtı Yazmak: İslâm, Cinsiyet ve Kültür Üzerine içinde, hazırlayan ve çeviren Pelin Tünaydın, 89–159. İletişim Yayınları, 2011.
83. Schick, İrvin Cemil. “İslâm’da Bedeni Yazmak.” Bedeni, Toplumu, Kâinâtı Yazmak: İslâm, Cinsiyet ve Kültür Üzerine içinde, hazırlayan ve çeviren Pelin Tünaydın, 59–87. İletişim Yayınları, 2011.
84. Schick, İrvin Cemil. “İslâm ve Metin.” Bedeni, Toplumu, Kâinâtı Yazmak: İslâm, Cinsiyet ve Kültür Üzerine içinde, hazırlayan ve çeviren Pelin Tünaydın, 9–25. İletişim Yayınları, 2011.
85. Schick, İrvin Cemil. “Some Islamic Determinants of Dress and Personal Appearance in Southwest Asia.” Khil’a, no. 3 (2007–2009): 25–53.
86. Schick, İrvin Cemil. “Text.” Key Themes for the Study of Islam içinde, hazırlayan Jemal J. Elias, 321–35, 420–22. Oneworld Publications, 2010.
87. Shahzad, Qaiser. “Ibn ʿArabī’s Metaphysics of the Human Body.” Islamic Studies 46, no. 4 (2007): 499–525.
88. Sünbülzâde Vehbî. Lutfiyye. Hazırlayan Süreyya Ali Beyzâdeoğlu. Cihan Neşriyat ve Matbaacılık, 1996.
89. Şa‘bân-ı Sivrihisârî. Kıyâfet-nâme. Şa‘bân 938/Mart 1532. Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye 4099.
90. et-Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rüsul ve’l-mülûk. Hazırlayan Michael Jan De Goeje v.d. Leiden: E.J. Brill, 1879–1901.
91. Ta‘lîkī-zâde Mehmed Subhî. Firâset-nâme. Tarihsiz. Bibliothèque nationale de France, Suppl. turc 1055.
92. Ta‘lîkī-zâde Mehmed Subhî. Firâset-nâme. Hazırlayan Mehmet Gürbüz. Grafiker Yayınları, 2016.
93. Taşköprizâde Ahmed Efendi. Mevzû‘âtü’l-‘ulûm. Çeviren Kemâleddîn Mehmed Efendi. İstanbul: İkdam Matba‘ası, 1313.
94. Tecimer, Ömer. Hurûfîlik. Plan B, 2008.
95. et-Tevhîdî, Ebû Hayyân. Risâle fî ‘ilmi’l-kitâbe. Mektebetü’s-sakāfeti’d-dîniyye, 2001.
96. Türk, Gökhan. “Anadolu Sahasına Ait bir Kıyafet-nâme Örneği Üzerine İnceleme.” Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, 2007.
97. Usluer, Fatih. Hurufilik: İlk Elden Kaynaklarla Doğuşundan İtibaren. Kabalcı Yayınevi, 2009.
98. Winter, Michael. “Islamic Attitudes toward the Body.” Religious Reflections on the Human Body içinde, hazırlayan Jane Marie Law, 36–45. Indiana University Press, 1995.
99. Yerdelen, Cevat. “Türk Edebiyatındaki Kıyâfet-nâmeler ve Niğdeli Visâlî’nin Vesiletü’l-İrfân adlı Kıyâfet-nâmesi.” Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, 1988.
100. Yücel, Tahsin. Figures et messages dans “La Comédie Humaine.” Mame, 1972.
101. ez-Zâhî, Ferîd. el-Cesed ve’s-sûret ve’l-mukaddes fî’l-İslâm. Afrîkiyâu’ş-şark, 1999.
102. ez-Zâhî, Ferîd. L’Invention de l’autre: Essais sur le corps et l’image dans le monde arabe. Matkaline, 2019.
103. ez-Zâhî, Ferîd. en-Nass ve’l-cesed ve’t-te’vîl. Afrîkiyâu’ş-şark, 2003.
104. ez-Zâhî, Ferîd. es-Sûret ve’l-âhar: rihânâtü’l-cesed ve’l-lugat ve’l-ihtilâf. Külliyâtü’l-âdâb ve’l-‘ulûmi’l-insâniyye bi’r-Rabât, 2014.
105. Zannad Bouchrara, Traki. Les lieux du corps en Islam. Publisud, 1994.
106. Zargar, Cyrus Ali. Sufi Aesthetics: Beauty, Love, and the Human Form in the Writings of Ibn ʿArabi and ʿIraqi. University of South Carolina Press, 2011.