Tezahûrên Neteweperwerîyê lî Dewlea Osmanî: Neteweperîya Gelên Misilman û yen Nemisilman
Abstract
Ev xebat, li ser sîtavên ramana neteweperweriyê ya ku weke serdema neteweperweriyê tê bi nav kirin de derketiye holê yên di Dewleta Osmanî de hûr dibe. Osmanî, bi demên dirêj karibiye avaniya xwe ya pir çandî biparêze û zaniye bi çalak kirina sazûmana netewê, pirsgirêkên ku rûbirû bûye derbas bike. Lêbelê, neteweperwerî derbasî bilindbûneke lezgîn bûye, pêşîn bandor li tevahiya Ewropayê paşê jî hema bêje li tevahiya Cîhanê kiriye, bi vê yekê avaniya Osmanî ya pir çandî jî dest bi maşînê kiriye. Gelên ku di nav bastûra Osmanî de dijîn dest bi daxwaz kirina mafên netewî kirine û ji bo bidestxistina van daxwazan dest bi tekoşînê kirine. Ên ku cara pêşîn bi hişmendiyeke neteweyî ketine nav liv û tevgerê hêmanên Xrîstiyan ên Osmanî bûne. Rûm, Ermen û Bûlgarên ku; mercên heyberî yên netewebûnê hîn zûtir pêk anîne, ji sedsala 17. ve bi vekirina saziyên perwerdehiyê gihîştine hişmendiyeke eşkere, bi rêya ku bi awayê giştî di Osmanî de bazirganî û huner di destê xwe de digirtin ku biçûk be jî çîneke bûrjûvayê pêk anîne û bi piştgirî girtina ji dêrên xwe, ol jî kirine amûrek, di vê çarçoveyê de ketinê nav liv û tevgerê û ji bo bi destxistina serxwebûnê ji desthilatdariya navendî ya Osmanî dest bi tekoşînê kirine. Gelên Osmanî yên misilman Kurd, Tirk, Ereb û Arnawûd; him ji ber ku nekarîne mercên heyber ên netewebûnê bi têra xwe pêk bînin û him jî ji ber ku xwe, weke hêmaneke neteweya desthilatdar didîtin, hevgirtina dewletê parastine û ji ramana neteweperweriyê dûr mane. Lêbelê ev rewş, bi demê re guheriye, bi hatina desthilatdariyê ya Komeleya Yekîtî û Pêşveçûnê û pêjirandina wê ya hişmendiyeke Tirkperest, hêmanên din ên Misilman jî ketine nav liv û tevgerê û dest bi anîna rojevê ya daxwazên neteweyî kirine.
Keywords
Milliyetçiliğin Osmanlı’daki Tezahürleri: Müslüman Halklar ile Hristiyan Halkların Milliyetçilikleri
Abstract
Bu çalışmada, milliyetçilik çağı olarak adlandırılan dönemde ortaya çıkan, milliyetçilik düşüncesinin Osmanlı Devleti’ndeki yansımalarına yoğunlaşmaktadır. Osmanlı, sahip olduğu çok kültürlü toplumsal örüntüyü uzun süreler korumayı başarmış, millet sistemini işlevsel kılarak karşılaştığı sorunları aşmayı bilmiştir. Ancak milliyetçiliğin hızlı bir yükselişe geçip, önce tüm Avrupa’yı daha sonra da neredeyse tüm dünyayı etkilemeye başlamasıyla Osmanlı’nın çok kültürlü yapısı aşınmaya başlamış, Osmanlı bünyesinde yaşayan halklar milli haklar talep etmeye ve bu talepleri elde etmek için mücadeleye başlamışlar. Milli bir bilinçle ilk harekete geçenler Osmanlı’nın Hristiyan unsurları olmuştur. Millet olabilmenin nesnel koşullarını daha erken tamamlayan; 17. yüzyıldan itibaren eğitim kurumları açarak belli bir bilince ulaşan; Osmanlı’da ticaret ve sanatı genel itibariyle ellerinde bulundurarak küçük de olsa bir burjuva sınıfı oluşturan ve kiliselerinden de destek alarak dini araçsallaştıran Rumlar, Ermeniler ve Bulgarlar bu çerçevede harekete geçmiş, Osmanlı merkezi iktidarından bağımsızlık elde etmek için mücadeleye girmişlerdir. Osmanlı’nın Müslüman halkları olan Kürtler, Türkler, Araplar ve Arnavutlar ise hem millet olabilmenin nesnel koşullarını yeterince oluşturamadıkları için hem de kendilerini milleti hakimenin birer unsuru olarak gördükleri için devletin bütünlüğünü savunmuş, milliyetçilik düşüncesinden uzak durmuşlardır. Ancak bu durum zamanla değişmiş, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin iktidara gelmesi ve Türkçü bir anlayışı benimsemesiyle diğer Müslüman unsurlar da harekete geçmiş ve milli talepleri gündeme getirmeye başlamışlardır.
Keywords
Manifestations of Nationalism in the Ottoman Empire: Nationalisms of Muslim and Christian Peoples
Abstract
This study focuses on the reflections of the idea of nationalism in the Ottoman Empire, which emerged in the period called the age of nationalism. The Ottoman Empire managed to preserve its multicultural social pattern for a long time and managed to overcome the problems it faced by making the millet system functional. However, with the rapid rise of nationalism, which firstly affected the whole of Europe and then almost the whole world, the multicultural structure of the Ottoman Empire began to erode, and the peoples living in the Ottoman Empire began to demand national rights and struggled to obtain these demands. Christian elements of the Ottoman Empire were firstly to act with a national consciousness. Completing the objective conditions of being a nation earlier; reaching a certain level of consciousness by opening educational institutions since the 17th century; The Greeks, Armenians and Bulgarians, who formed a bourgeois class, albeit small, by holding trade and art in their hands in general and instrumentalizing religion with the support of their Church, took action in this framework and entered the struggle to gain independence from the Ottoman central power. On the other hand, the Muslim peoples of the Ottoman Empire; Kurds, Turks, Arabs and Albanians, defended the integrity of the state and stayed away from the idea of nationalism, both because they could not sufficiently create the objective conditions of being a nation and because they saw themselves as an element of the nation's domination. However, this situation changed over time. When the Committee of Union and Progress took power adopting a Turkist understanding, other Muslim elements acted and started to raise national demands.
Keywords
