Kentsel Süreklilik, Süreksizlik ve Dönüşüm Sürecinde Trabzon: Bir Orta Çağ Kentinin Korunma Sorunsalı

Abstract

Trabzon’un merkez ilçesi Ortahisar’da yer alan tarihi yerleşim, Anadolu’nun en uzun süre kesintisiz yerleşim görmüş alanlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu araştırmanın amacı, Trabzon’un Orta Çağ/Bizans Dönemi kentsel mirasını tanımlamak, söz konusu mirasın tarihsel topoğrafya içindeki yerini yeniden değerlendirmek, güncel durumunu tespit etmek ve korunma sorunlarını ortaya koymaktır. Bu kapsamda çalışma, yerleşimin Antik Çağ’daki kentsel öğelerini, Orta Çağ’daki gelişimini ve bir Orta Çağ kenti olarak ilerleyen dönemlerde geçirdiği dönüşümleri dönemsel bir yaklaşımla ele almaktadır. Bu doğrultuda, Charalambos Bouras’ın Orta Çağ Bizans kentlerine yönelik metodolojik yaklaşımı temel alınmakta; sınırlı arkeolojik bulgular, yazılı ve görsel kaynaklar, kartografik veriler ve alan çalışmalarından elde edilen veriler birlikte değerlendirilmektedir. Tarihi haritalar ile güncel veriler Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında çakıştırılarak kentin topoğrafyası farklı dönemler için haritalandırılmış ve yeniden analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Trabzon’un Antik Çağ’daki kentsel yapısını Orta Çağ’da büyük ölçüde koruduğunu; Trabzon İmparatorluğu’nun başkenti olmasıyla birlikte kentin batıya doğru genişlediğini ve antik yapı, yol ve açık alanların yeni işlevlerle kullanılarak kimi durumlarda antik yapıların yeni yapılara entegre edildiğini göstermektedir. Çalışma ayrıca, bilimsel yazında Roma kenti için önerilen ana yol aksı (Kahramanmaraş Caddesi) yerine, sur içi yerleşim ile Meydan’ı birbirine bağlayan bir aks ile bunun yanı sıra ayrı bir ticaret aksı önermektedir. Osmanlı Dönemi’nde Trabzon’un Türk-İslam kenti karakteri kazanmasına karşın, kentsel yapının belirli bir süreklilik sergilediği ve Orta Çağ yapılarının güncel ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden işlevlendirilerek kullanılmaya devam edildiği anlaşılmaktadır. Bu araştırma kapsamında, özellikle 19. yüzyılın sonlarından itibaren gerçekleştirilen müdahalelerin Orta Çağ mirasını geri döndürülemez biçimde tahrip ettiği, bu mirasın %53’ünün yitirildiği belgelenmiş; güncel durumu haritalanmış ve söz konusu mirasın etkili ve bütüncül biçimde korunmasının önündeki engeller değerlendirilmiştir.

Keywords

• Trabzon
• Orta Çağ
• Bizans kültür mirası
• koruma
• CBS

Trabzon Through the Processes of Urban Continuity, Discontinuity, and Transformation: Challenges in Conserving a Medieval City

Abstract

The historic settlement of Ortahisar in Trabzon is considered one of the longest continuously inhabited areas in Anatolia.This research aims to identify medieval/Byzantine urban heritage of Trabzon, reassess its position within the city’s historical topography, examine its current condition, and evaluate the conservation challenges it faces today. It examines diachronically the urban components of the settlement from Antiquity through their development in the Middle Ages, as well as the transformations the city underwent in later periods. The research is grounded in Charalambos Bouras’s (2002) methodological approach to medieval Byzantine cities and integrates limited archaeological evidence with written and visual sources, cartographic materials, and fieldwork data. Historical maps were superimposed onto contemporary data within a GIS environment, enabling the city’s topography to be mapped and reanalyzed across different periods. The findings demonstrate that Trabzon largely preserved its urban structure from Antiquity into the Middle Ages. With its designation as the capital of the Empire of Trebizond during the Late Medieval period, the city expanded westward; ancient buildings, roads, and open spaces were reused for new functions and, in some cases, incorporated into new constructions. This study further proposes the existence of two distinct urban axes — one connecting the walled city with the Meydan, and another functioning as a commercial axis — rather than the single axis previously suggested in the scholarship on the Roman city (identified as Kahramanmaraş Street). Urban continuity persisted into the Ottoman period through the adaptive reuse of medieval structures. Finally, this research documents the irreversible damage inflicted on medieval heritage, particularly since the late nineteenth century, including the loss of approximately 53 percent of this heritage. It maps the current condition of surviving medieval remains and assesses the obstacles to their effective and holistic conservation.

Keywords

• Trabzon
• Middle Ages
• Byzantine heritage
• conservation and preservation
• GIS

References

1. Antik Kaynaklar
2. Arr. Peripl. M. Eux.: Arrianus Historicus, Periplus maris Euxini, ed. Hercher–Eberhard (v. supr.). Procop. Aed.: Procopius Caesariensis, de Aedificiis, ed. J. Haury and G. Wirth, Teubner, Leipzig 1964.
3. Zos.: Zosimus Historicus, ed. L. Mendelssohn, Leipzig 1887.
4. Modern Kaynaklar
5. Akarca, Halit Dündar. “The Imperial Transformation of a Russian–Occupied Ottoman City during the First World War”, War & Society, 41, S. 1 (2022): 21–35. https://doi.org/10.1080/07292473.2022.2021751
6. Angold, Michael. “The Shaping of the Medieval Byzantine ‘City’,” Byzantinische Forschungen 10 (1985): 1–37.
7. Aykaç, Pınar. “Contesting the Byzantine Past: Four Hagia Sophias as Ideological Battlegrounds of Architectural Conservation in Turkey”, Heritage & Society 11, S. 2 (2019): 151–178. https://doi.org/10.1080/2159032X.2019.1670502
8. Azak, Umut. “Muhafazakâr Milliyetçiliğin Bitmeyen Davası: ‘Mahzun Mabed’ Ayasofya”, Toplum ve Bilim 131 (2014): 236–263.

9. Azak, Umut. “’The Hagia Sophia Cause’ and the Emergence of Ottomanism in the 1950s”, Turkish Historical Review 13 (2022): 100–121. https://doi.org/10.1163/18775462-bja10037
10. Bahar, Bilge. “Trabzon İç Kalesi ve Sarayı.” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2019.
11. Bakirtzis, Nicholas, ve Luca Zavagno, ed. The Routledge Handbook of the Byzantine City: From Justinian to Mehmet II (ca. 500-ca.1500). Londra ve New York: Routledge, 2024. https://doi.org/10.4324/9780429203923 Ballance, Selina. “The Byzantine Churches of Trebizond”, Anatolian Studies 10 (1960): 141–175. https://doi.org/10.2307/3642433
12. Bıjışkyan, Minas. Pontos Tarihi, çev. Hrand D. Andreasyan. Istanbul: Çiviyazıları, 1998.
13. Bouras, Charalambos. “Aspects of the Byzantine City, Eighth–Fifteenth Centuries.” içinde The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century (C. 2), ed. Angeliki E. Laiou, 497–528. Washington, D.C: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 2002.
14. Brandes, Wolfram. Die Städte Kleinasiens im 7. und 8. Jahrhundert, Berlin: Akademie–Verlag, 1989. Bryer, Anthony. “Greeks and Turkmens: The Pontic Exception”, Dumbarton Oaks Papers 29 (1975): 113–148. https://doi.org/10.2307/1291371
15. Bryer, Anthony. “The Structure of the Late Byzantine Town: Dioikismos and the Mesoi.” içinde Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society: Papers given at a Symposium at Dumbarton Oaks in May 1982, ed. Anthony Bryer ve Heath W. Lowry, 263–279. Birmingham: University of Birmingham, Centre for Byzantine Studies; Washington, D.C.: The Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1986.
16. Bryer, Anthony, ve David Winfield. The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, Washington, D.C: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1985.
17. Camiz, Alessandro. “Diachronic Transformations of Urban Routes for the Theory of Attractors.” içinde City and Territory in the Globalization Age Conference Proceedings, 24th ISUF International Conference, Valencia, 27th–29th September 2017, ed. Vicente Colomer, 1359–1369. Valencia: Editorial Universitat Politècnica de València, 2018.
18. Chrysanthos, Philippides. “He Ekklesia Trapezountos”, Archeion Pontou 4–5 (1933): 1–904.
19. Çalışkan Akgül, Hülya, Kılıç, Sinan, ve Serkan Demirel. “Trabzon İli Protohistorik Dönem (Kalkolitik ve Tunç Çağları) Yüzey Araştırması 2018 Yılı Ön Sonuçları.” içinde 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 17–21 Haziran 2019, Diyarbakır (C. 2), ed. Candaş Keskin, 253–276. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2020.
20. Çetintaş, Sedat. “Trabzonun San’at Eserleri.” içinde Trabzon Kent Mirası: Yer–Yapı–Hafıza, ed. Ömer İskender Tuluk ve Halil İbrahim Düzenli, 365–381. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
21. Çoruhlu, Yakup Emre, ve Osman Demir. “Trabzon Ayasofya Camii’nin ‘Mülkiyet Hakkı’ Üzerine Bir İnceleme”, Vakıflar Dergisi 42 (2014): 89–98.
22. Dağlı, Yücel ve Seyit Ali Kahraman. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Bursa–Bolu–Trabzon–Erzurum–Azerbaycan–Kafkasya–Kırım–Girit, (C. 1). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
23. De Clavijo, Ruy Gonzalez. Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez de Clavijo to the Court of Timur, at Samarcand, AD 1403-6. çev. Clements R. Markham. Londra: Hakluyt Society, 1859.
24. Decker, Michael J. The Byzantine Dark Ages. Londra; New York: Bloomsbury, 2016.
25. Donabédian, Patrick. “Le premier âge d’or de l’architecture arménienne: le VIIe siècle”, Anadolu ve Çevresinde Ortaçağ 1, S. 1 (2007): 29–60.
26. Eastmond, Antony. Art and Identity in the Thirteenth Century Byzantium: Hagia Sophia and the Empire of Trebizond. Aldershot, Burlington: Ashgate Variorum, 2004.
27. Eldem, Edhem. “Ayasofya: Kilise, Cami, Abide, Müze, Simge”, Toplumsal Tarih 254 (2015): 76–85.
28. Eldem, Edhem. “The Reconversion of the Hagia Sophia into a Mosque: A Historian’s Perspective”, Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 8, S. 1 (2021): 243–260. https://doi.org/10.2979/jottturstuass.8.1.19
29. Fallmerayer, Jacob Philipp. Geschichte des Kaiserthums von Trapezunt. Münih: Anton Weber, 1827.
30. Fallmerayer, Jakob Philipp. Original-Fragmente, Chroniken, Inschriften und anderes Materiale zur Geschichte des Kaiserthums Trapezunt, C. 1. Münih, 1841.
31. Feissel, Denis. “Notes d’épigraphie chrétienne (VIII)”, Bulletin de correspondance hellénique 116, S. 1 (1992): 383–407. https://doi.org/10.3406/bch.1992.1711
32. Finlay, George. Journal: Memoranda during a Tour to Thessalonika, Constantinople, Brusa, Nicaea, Nicomedia, Sinope, Trebizond, and Samsoun (Amisos) in 1850. British School at Athens Dijital Koleksiyonu, 1850.
33. Finlay, George. The History of Greece from Its Conquest by the Crusaders to Its Conquest by the Turks and of the Empire of Trebizond 1204–1461. Edinburgh ve Londra: William Blackwood and Sons, 1851.
34. Georgiadou, Sofia. “Architecture and Statehood in Late Byzantium: A Comparative Study of Epiros and Trebizond.” Doktora Tezi, University of Illinois, Urbana, 2015.
35. Gül, Semra. “Trabzon Tabakhane Kazısında Ortaya Çıkarılan Bronz Heykel.” Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2014.
36. Gümüşlü, Seda Nehir. “A Long–Neglected Past Between the Roman and Ottoman: A Re–Assessment, Valorization and Re–Presentation of Byzantine Cultural Heritage in Turkey.” Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2021.
37. Haldon, John. “The Idea of the Town in the Byzantine Empire.” içinde The Idea and Ideal of the Town between Late Antiquity and the Early Middle Ages (c. 4), ed. Gian Pietro Brogiolo ve Bryan Ward–Perkins, 1–23. Leiden, Boston, Köln: Brill, 1999.
38. Haldon, John. The Palgrave Atlas of Byzantine History, Hampshire, New York: Palgrave Macmillan, 2005.
39. Horuluoğlu, Şamil. Trabzon ve Çevresinin Tarihi Eserleri. İstanbul: Er Ofset Matbaası, 1983.
40. ICOMOS. Anıt ve Sitlerin Korunması ve Restorasyonu için Uluslararası Tüzük (Venedik Tüzüğü). Venedik, 1964.
41. ICOMOS. Tarihi Kentler ve Kentsel Alanların Korunması için Uluslararası Tüzük (Washington Tüzüğü). Washington, D.C., 1987.
42. ICOMOS. Kültürel Miras Yapılarının, Alanlarının ve Bölgelerinin Çevresinin Korunmasına İlişkin Xi’an Bildirgesi. Xi’an, 2005.
43. İller Bankası. Trabzon Analitik Etüdleri. 1967–1968.
44. Kara, Ceren. “The Medieval Byzantine Religious Buildings at Trebizond (Trabzon): Promotion of Local Awareness and Conservation through Interpretation and Presentation.” Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2024.
45. Karpov, Sergey P. Istorija Trapezundskoj imperii. San Petersburg: Aletheia, 2017.
46. Karpuz, Haşim. Trabzon Merkez ve İlçelerindeki Önemli Tarihi Yapılar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
47. Kaya, Elmas. “Trabzon İl Merkezindeki Kurtarma Kazısında Ortaya Çıkan Buluntular.” içinde IX. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, 27-29 Nisan 1998, Antalya, ed. Hayrünnisa Çakmak, Fahriye Bayram, Filiz Kaymaz, Nuray Tarlan, Adil Özme, Kemalettin Ataş, Haydar Dönmez ve İ. Erdal Tütüncü, 321–334. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü, 1999.
48. Kazhdan, Alexander. “Age of Recovery and Consolidation (ca. 800/850–1000)”, The Oxford Dictionary of Byzantium. C. 1, Oxford University Press, Oxford, New York 1991, 352–353.
49. Kazhdan, Alexander. “Roads”, Oxford Dictionary of Byzantium, C. 3, Oxford University Press, New York, Oxford 1991, 1798.
50. Keçiş, Murat. “Trabzon Rum İmparatorluğunun Kuruluşunda Çevreyle Olan İlişkileri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih–Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi 28, S. 46, (2009): 143–162. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000443
51. Kefeli, Dr. Yakov. Anılar (1916–1919). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
52. Kennedy, Scott. Two Works on Trebizond: Michael Panaretos, Bessarion. Cambridge, Londra: Harvard University Press, 2019.
53. Kılıç, Sinan, Demirel, Serkan, ve Hülya Çalışkan Akgül. “Kadim Trabzon Üzerine Yeni Arkeolojik Gözlemler: ‘Hadrian Limanı’”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 15, S. 30 (2021): 387–428. https://doi.org/10.18220/kid.929770. Krautheimer, Richard. Early Christian and Byzantine Architecture (4. baskı). Harmondsworth: Penguin Books, 1986.
54. Küçük Karakaş, Bahar, ve Neva Gerçek Atalay. “Toplumsal Mekanın Yeniden Üretimi: Trabzon Kavak Meydanı ve Hüseyin Avni Aker Stadyumu.” Sanat & Tasarım Dergisi 13, S. 1 (2023): 28–50.
55. Lowry, Heath W. The Islamization & Turkification of the City of Trabzon (Trebizond), 1461–1583. İstanbul: İsis Press, 2009.
56. Lowry, Heath. W., ve Feridun Emecen. “Trabzon”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 41, Türk Diyanet Vakfı, İstanbul 2012, 296–301.
57. Mango, Cyril. Byzantine Architecture. Milan: Electa Editrice, 1978.
58. Maunsell, Francis R. “Black Sea Ports: Trebizond.” Maps and Plans (MPQ), War Office (WO), 106–1/1352/3. The National Archive, 1898.
59. Millet, Gabriel. “Les monastères et les églises de Trébizonde.” Bulletin de correspondance hellénique 19 (1895): 419–459. https://doi.org/10.3406/bch.1895.3650
60. Mintslov, Sergey Rudolfoviç. Rus İşgal Komutanı S. P. Mintslov’un Trabzon Günlüğü. çev. Enver Uzun. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık, 2008.
61. Ousterhout, Robert. G. Eastern Medieval Architecture: The Building Traditions of Byzantium and Neighboring Lands. Oxford, New York: Oxford University Press, 2019.
62. Özen, Hamiyet, Tuluk, Ömer İskender, Engin, Hüseyin Emre, Düzenli, Halil İbrahim, Sümerkan, Mustafa Reşat, Tutkun, Murat, Üstün Demirkaya, Fulya ve Servet Keleş. Trabzon Kent İçi Kültür Varlıkları Envanteri. Trabzon: T.C. Trabzon Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2010.
63. Rosenqvist, Jan Olof. The Hagiographic Dossier of Saint Eugenios of Trebizond in Codex Athous Dionysiou 154. A Critical Edition with Introduction, Translation, Commentary and Indexes. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis, 1996.
64. Rosenqvist, Jan Olof. “Byzantine Trebizond: A Provincial Literary Landscape.” içinde Byzantino–Nordica 2004: Papers Presented at the International Symposium of Byzantine Studies Held on 7–11 May 2004 in Tartu, Estonia, ed. Iva Volt ve Janika Päll. Tartu: Tartu University Press, 2005.
65. Serin, Ufuk. “Byzantium–Early Islam and Byzantine Cultural Heritage in Turkey.” içinde Byzantium–Early Islam: Cultural Heritage Management: Shared Experience Beyond Boundaries, ed. Panajiota Assimakopoulou–Atzaka, Christina Papakyriakou ve Anastasia P. Pliota, 209–239. Selanik: Hellenic Society for the Protection of the Environment and the Cultural Heritage, Thessaloniki Branch, 2008.
66. Serin, Ufuk. “Byzantine Cultural Heritage in Turkey: Ideological and Pragmatic Challenges in Conservation.” içinde A Century of Byzantine Studies in Turkey: Papers from the Sixth International Sevgi Gönül Byzantine Studies Symposium, ed. Engin Akyürek ve Merve Özkılıç, 189–205. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2024.
67. Serin, Ufuk. “The Byzantine ‘City’ in Asia Minor.” içinde The Routledge Handbook of the Byzantine City: From Justinian to Mehmet II (ca. 500 – ca. 1500), ed. Nicholas Bakirtzis ve Luca Zavagno, 139–171. Londra ve New York: Routledge, 2024. https://doi.org/10.4324/9780429203923
68. Shukurov, Rustam. “Foreigners in the Empire of Trebizond (The Case of Orientals and Latins),” içinde Crossroads of Empires: 14th–15th Century Eastern Anatolia. Proceedings of the International Symposium held in Istanbul, 4th–6th May 2007, ed. Deniz Beyazıt, 71–84. İstanbul: Institut Français d'Études Anatoliennes, 2012.
69. Şakir Şevket. Trabzon Tarihi, haz. İsmail Hacıfettahoğlu. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2013.
70. Takvîm–i Vekâyi, No: 2189, 19 Mayıs 1331 (1 Haziran 1915).
71. Talbot Rice, David. “Notice on Some Religious Buildings in the City and Vilayet of Trebizond”, Byzantion 5, S. 1 (1929–1930): 47–81.
72. Talbot Rice, David. “Trebizond, a Mediaeval Citadel and Palace”, The Journal of Hellenic Studies 52, S. 1 (1932): 47–54.
73. Tellioğlu, İbrahim. “Trabzon Rum İmparatorluğu Tabiri Üzerine.” içinde XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1-5 Ekim 2018, Ankara, Kongreye Sunulan Bildiriler: Tarihî Coğrafya, C.11, ed. Semiha Nurdan ve Muhammed Özler, 163–176. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
74. Thomson, Richard W. The Armenian History Attributed to Sebeos. Vol. 1: Translation and Notes. Liverpool: Liverpool University Press, 1999.
75. Tournefort, M. Pitton de. Relation d’un Voyage du Levant, C. 3. Lyon: Chez Anisson et Possuel, 1717.
76. “Trabzon”, Yurt Ansiklopedisi, C. 10, Anadolu Yayıncılık, İstanbul 1982–1983–1984, 7169–7280.
77. Tuluk, Ömer İskender, Düzenli, Halil İbrahim ve Evrim Düzenli. “Osmanlı’da Fetih Sonrası Dinsel Mekanı Camileştirme Anlayışı: Trabzon Örneği (1461–1665).” içinde Trabzon Kent Mirası: Yer–Yapı, Hafıza, ed. Ömer İskender Tuluk ve Halil İbrahim Düzenli, 93–118. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
78. Tzavara, Angeliki. “I trattati commerciali tra Venezia a l’impero di Trebisonda, 1319–1396”, Thesaurismata 41/42 (2011/2012): 41–87.
79. UNESCO. Tarihi Kentsel Peyzaj Üzerine Tavsiye Kararları. Paris, 2011.
80. Üstün Demi̇rkaya, Fulya. “Toplumsal Dinamikler Bağlamında Trabzon Kent Dokusunun Dönüşümü (Komnenos Hanedanlığı’ndan Cumhuriyet’e Kadar).” Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2014.
81. Üstün Demirkaya, Fulya, ve Ömer İskender Tuluk. “Komnenos Hanedanlığından Osmanlı’ya Trabzon Mahalleleri: Kentsel Dinamikler Bağlamında Bir Fiziksel Gelişim Okuması.” içinde II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu “DeğişKent Değişen Kent, Mekan ve Biçim, (31 Ekim– 2 Kasım 2018), İstanbul, ed. Ayşe Sema Kubat, Eren Kürkçüoğlu, Ezgi Küçük, İrem Kurtuluş, Kahraman Eskidemir, Mert Akay, 713–723. İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları, 2018.
82. Vasiliev, Aleksandr Aleksandroviç. “The Foundation of the Empire of Trebizond (1204–1222)”, Speculum 11, S. 1 (1936): 3–37. https://doi.org/10.2307/2846872.
83. Yavuz, Mehmet. “İç Kale (Yukarı Hisar) ve Aşağı Hisar’da Yapılan Arkeolojik Kazıların Trabzon Tarihi Bakımından Önemi.” İçinde Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Trabzon (C. 1), ed. Temel Öztürk, Arif Kolay, Şefik Memiş ve Muhammet Şen, 27–51. Trabzon: Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2023.
84. Yavuz, Mehmet, Alnıak, Levent, Sağlam, Temel ve Emel Yıldız. “Trabzon İçkale (Yukarı Hisar) Kazısı 2022 Yılı Kazı Sonuçları.” içinde 43. Kazı Sonuçları Toplantısı, 16–20 Ekim 2023, Ankara (C. 2), ed. Soner Ateşoğulları, 241–260. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2024.
85. Yavuz, Mehmet, Alnıak, Levent, Sağlam, Temel ve Emel Yıldız. “Trabzon İçkale (Yukarı Hisar) Kazısı 2023 Yılı Kazı Sonuçları.” İçinde 44. Kazı Sonuçları Toplantısı, 27–31 Mayıs 2024, Nevşehir (C. 5), ed. Candaş Keskin, 441–458. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2025.
86. Zorlu, Tülay, Aydıntan, Erkan ve Emre Engin. “Kent Kimliği: Tanjant ve Karadeniz Sahil Yollarının Trabzon Kent Kimliğine Etkileri,” Mimarlık 352 (2010): 54–59.
87. Çevrimiçi Kaynaklar
88. Baedeker, Karl. “Trapezunt.” Ölçek: 1/30000. 28 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Trebizond_1913.jpg.
89. Getty Research Institute Digital Collections, “Vue Orientale de Trébizonde, Neg. No. 63.” 1895. 18 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://rosettaapp.getty.edu/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE2907856.
90. İhlas Haber Ajansı, “Trabzon’un Göbeğinde Roma Dönemine Ait Rıhtım Ortaya Çıktı,” Habertürk, Kasım 20, 2020. https://www.haberturk.com/trabzonun-gobeginde-roma-donemine-ait-rihtim-ortaya-cikti-2876513 (26 Temmuz 2025 tarihinde erişildi).
91. İhlas Haber Ajansı, “Türkiye’de Bir Örneği Daha Yok; Trabzon’da Roma Dönemine Ait Su Kanalı Ortaya Çıktı,” Mart 4, 2026. https://www.iha.com.tr/trabzon-haberleri/turkiyede-bir-ornegi-daha-yok-trabzonda-roma-donemine-ait-su-kanali-ortaya-cikti-387452034 (8 Mart 2026 tarihinde erişildi).
92. “Lozan Barış Antlaşması Tam Metni.” 25 Temmuz 2025 tarihinde erişildi, https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2016/11/3-Lozan13-357.pdf.
93. Nişanyan Sözlük. “Varoş.” 2 Temmuz 2025 tarihinde erişildi, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/varoş.
94. Saykal, Selay. “Trabzon’da Otopark Kazısında İmparator Hadrianus Dönemi Kalıntıları Çıktı,” Demirören Haber Ajansı, Şubat 25, 2021. https://www.dha.com.tr/gundem/trabzon-da-otopark-kazisinda-imparator-hadrianus-donemi-kalintilari-cikti-1813253, (26 Temmuz 2025 tarihinde erişildi).
95. Shepherd, William R. “The Mediterranean Lands after 1204”, Historical Atlas, 1926. 9 Temmuz 2025 tarihinde erişildi, https://maps.lib.utexas.edu/maps/historical/shepherd/mediterranean_1204.jpg.
96. Trabzon Port. “Tarihte Trabzon Limanı.” 26 Temmuz 2025 tarihinde erişildi, https://trabzonport.com.tr/tarihte-trabzon-limani/.