Bilimsel Monizmden Çoğulcu Gerçeklik Tasavvuruna: John Polkinghorne’un Din-Bilim İlişkisi Modeli

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 3, 1209 - 1228, 28.11.2025

Serdar Atalay

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1764449

Öz

Bu makale, John Polkinghorne’un din-bilim ilişkisine dair yaklaşımını inceleyerek iki disiplinin metodolojik farklılıklarına rağmen ortak amaçlarının gerçekliği anlama olduğunu vurgular. Bilim, olgusal verilerle gerçeğe giderek yaklaşan bir süreç olarak görülürken; din, Tanrı’ya ilişkin mutlak hakikatleri ve Tanrı-evren ilişkisini esas alan bir dünya tasavvuru sunar. Eleştirel Gerçekçilik diye bilinen bu yaklaşıma göre, din ve bilim birbirinin kuzeni gibidir ve her ikisi de nesnel ve öznel boyutlar taşır. Bu makalede, Polkinghorne’un önerdiği uyum modeli sağduyuya uygun bir yaklaşım olarak değerlendirilirken; onun, bilimin mutlak bilgi iddiasını sorgularken dinin hakikat iddiasını da önemli ölçüde sınırlandırmayı öngören yaklaşımının rasyonel biçimde gerekçelendirilmediği savunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Din Felsefesi , Din , Bilim , John C. Polkinghorne , Eleştirel Gerçekçilik

Etik Beyan

Bu çalışma Etik Kurul onayı gerektirmemektedir ve bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmıştır.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

From Scientific Monism to a Pluralistic Conception of Reality: John Polkinghorne's Model of the Relation between Religion and Science

Öz

This article investigates John Polkinghorne’s approach to the relation between religion and science and emphasizes that, despite their methodological differences, the common goal of both disciplines is to understand reality. While science is seen as a process of verisimilitude through factual data, religion offers a worldview based on absolute truths about God and the relation between God and the world. According to this approach, critical realism, religion and science are cousins and both have objective and subjective dimensions. In this article, while Polkinghorne's proposed model of consonance is evaluated as a common-sense approach; it is argued that his approach, which questions science’s claim to absolute knowledge while significantly limiting religion’s claim to truth, is not rationally justified.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Religion , Religion , Science , John C. Polkinghorne , Critical Realism

Etik Beyan

This study does not require Ethics Committee approval and has been prepared in accordance with scientific research and publication ethics rules.

Destekleyen Kurum

This research has not been supported by any institution or organization.

Kaynakça

• Alston, W. P. (2006). Religion. (D. M. Borchert, Ed.)Encyclopedia of Philosophy. Detroit: Thomson Gale / Macmillan Reference.
• Blackwell, R. J. (2000). Galileo Galilei. (G. B. Ferngren, Ed.)The History of Science and Religion in the Western Tradition: An Encyclopedia. New York: Garland Publishing.
• Cevizci, A. (1999a). Tümevarım Problemi. Felsefe Sözlüğü içinde . İstanbul: Paradigma.
• Cevizci, A. (1999b). Eleştirel Realizm. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
• Chalmers, A. F. (2010). Bilim Dedikleri: Bilimin Doğası, Statüsü ve Yöntemleri Üzerine Bir Değerlendirme. (H. Arslan, Çev.). İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
• Demir, Ö. (2014). Bilim Felsefesi. Ankara: Sentez.
• el-Gazâlî, E. H. (2014). Tehâfütü’l-Felâsife. (M. Kaya ve H. Sarıoğlu, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Feyerabend, P. K. (1993). Against Method. London: Verso.
• Freud, S. (1994). Bir Yanılsamanın Geleceği: Bilim ve İman. (H. Zafer Kars, Çev.). Kaynak Yayınları.
• Freud, S. (2012a). Takıntılı Eylemler ve Dinsel Uygulamalar. Ayşen Tekşen (Çev.), Dinin Kökenleri içinde (2. bs.). İstanbul: Payel Yayınevi.
• Freud, S. (2012b). Totem ve Tabu. (K. Şipal, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
• Freud, S. (2012c). Musa ve Tektanrıcılık. Ayşen Tekşen (Çev.), Dinin Kökenleri içinde (2. bs.). İstanbul: Payel Yayınevi.
• Harrison, P. (2003). Origins of Science. N. H. Gregersen, N. R. Howell, W. J. Wildman ve W. V. Huyssteen (Ed.), Encyclopedia of Science and Religion içinde , MacMillan Reference (1. bs., C. Vol.1-2). New York: Macmillan Reference.
• Hume, D. (1999). An Enquiry Concerning Human Understanding. (T. L. Beauchamp, Ed.). New York: Oxford University Press.
• Irzık. (2004). Bilim. A. Cevizci (Ed.), Felsefe Ansiklopedisi içinde (C. 2). İstanbul: Etik Yayınları.
• İbn Sînâ. (2014). Kitâbü’ş-Şifâ, İlâhiyât. (E. Demirli ve Ö. Türker, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Kuhn, T. (2015). Bilimsel Devrimlerin Yapısı. (N. Kuyaş, Çev.). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
• Lakatos, I. (1989). The Methodology of Scientific Research Programmes. (J. Worrall ve G. Currie, Ed.). New York / Cambridge: Cambridge University Press.
• Moore, J. R. (2000). Charles Darwin. (G. B. Ferngren, Ed.)The History of Science and Religion in the Western Tradition: An Encyclopedia. New York: Garland Publishing.
• Niekerk, K. V. K. (2003). Critical Realism. (J. W. V. van Huyssteen, Ed.)Encyclopedia of Science and Religion. New York: Thomson Gale/Macmillian Reference USA.
• Polanyi, M. (2005). Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy. London: Routledge.
• Polka, B. (1994). Freud, Science, and the Psychoanalytic Critique of Religion: The Paradox of Self-Referentiality. Journal of the American Academy of Religion, 62(1), 59-83.
• Polkinghorne, J. (1995). Serious Talk: Science and Religion in Dialogue. Pennsylvania: Trinity Press International.
• Polkinghorne, J. (1996). Beyond Science: The Wider Human Context. New York / Cambridge: Cambridge University Press.
• Polkinghorne, J. (2000). Faith, Science and Understanding. New Haven: Yale University Press.
• Polkinghorne, J. (2011). Science and Religion in Quest of Truth. London: SPCK Publishing.
• Polkinghorne, J. C. (1998). Science and Theology: An Introduction. London, Minneapolis: SPCK/Fortpress Press.
• Polkinghorne, J. C. (2006). Science and Creation: The Search for Understanding. Philadelphia: Templeton Press.
• Polkinghorne, J. C. (2007). One World: The Interaction of Science and Theology. Philadelphia: Templeton Press.
• Popper, K. (2002). The Logic of Scientific Discovery. Routledge Classics (2. bs.). Routledge.
• Popper, K. R. (2012). Bilimsel Araştırmanın Mantığı. (İ. Aka ve İ. Turan, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ramsperger, A. G. (2006). Critical Realism. (D. M. Borchert, Ed.)Encyclopedia of Philosophy, Second Edition. Detroit: Macmillan Reference.
• Ratzsch, D. (2010). The Nature of Science. M. Y. Stewart (Ed.), Science and Religion in Dialogue içinde (C. 2). Malden: Blackwell Publishing.
• Reçber, M. S. (2013a). Felsefe ve Din. R. Kılıç (Ed.), Din Felsefesi içinde . Ankara: Ankuzem Yayınları.
• Reçber, M. S. (2013b). Tanrı’yı Bilmenin İmkânı ve Mahiyeti. Ankara: Kitabiyat.
• Reçber, M. S. (2014a). Tanrı’nın Sıfatları. R. Kılıç ve M. S. Reçber (Ed.), Din Felsefesi içinde (ss. 83-85). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Reçber, M. S. (2014b). Tanrı ve Sıfatları. R. Kılıç ve M. S. Reçber (Ed.), Din Felsefesi içinde (ss. 59-96). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Russell, B. (1983). Din ile Bilim. (A. Göktürk, Çev.). Say Kitap Pazarlama.
• Russell, C. A. (2000). The Conflict of Science and Religion. G. B. Ferngren, E. J. Larson ve D. W. Amundsen (Ed.), The History of Science and Religion in the Western Tradition: An Encyclopedia içinde (1. bs.). New York: Routledge.
• Shermer, M. (2006). Science and Pseudoscience. D. M. Borchert (Ed.), Encyclopedia of Philosophy içinde (2. bs., C. VII). Detroid: Thomson Gale/Macmillan Reference.
• Stenmark, M. (2008). Science and the Limits of Knowledge. P. Meusburger, M. Welker ve E. Wunder (Ed.), Clashes of Knowledge: Orthodoxies and Heterodoxies in Science and Religion içinde . Heidelberg: Springer.
• Swinburne, R. (2001). Tanrı Var mı. (M. Akbaş, Çev.). Bursa: Arasta Yayınları.
• Tümer, G. (1994). Din. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 9, ss. 312-317). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Vickers, J. (2014). The Problem of Induction. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. 16 Temmuz 2025 tarihinde http://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/induction-problem/ adresinden erişildi.