Adaletin Hikmeti: Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Siyasi Erdem Olarak Adaletin İnşası

Justice is one of the ethical, political, legal and religious values that have been intensely discussed throughout the history of thought. The concept of justice has also been one of the fundamental principles of the ancient Turkish-Islamic civilization and state tradition. This study aims to examine Akhmet Yassawi’s understanding of justice as a political virtue, based on his work Diwan-i Hikmat, one of the most important representatives of the Turkish-Islamic tradition of thought. The study was prepared based on the literature review method. According to the findings obtained in the study; Akhmet Yassawi addresses the concept of justice holistically in his work titled Diwan-i Hikmat. His understanding of justice is shaped not only within the framework of individual morality, but also as a multi-layered virtue that ensures social-political order and determines political legitimacy. Yassawi constructs justice as a political virtue by interpreting it as acting in accordance with divine will, protecting the rights of the people, eliminating oppression and performing public duties fairly. In this context, Yassawi’s understanding of justice is parallel to Islamic political thought, which establishes a close bond between religion, morality and politics and attaches great importance to justice.

Adalet, düşünce tarihi boyunca yoğun bir şekilde tartışılan etik, siyasi, hukuki ve dinî değerlerden biridir. Antik Çağ’dan günümüze kadar hemen her medeniyette önemli bir yer edinmiş olan adalet kavramı, kadim Türk İslam medeniyetinin ve devlet geleneğinin de temel ilkelerinden biri olmuştur. Bu çalışma, Türk-İslam düşünce geleneğinin en önemli temsilcilerinden olan Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet adlı eserinden hareketle, onun adalet anlayışını, siyasi bir erdem olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, literatür incelemesi yöntemine dayalı olarak hazırlanmıştır. Çalışmada elde edilen bulgulara göre; Ahmed Yesevî doğrudan bir siyaset teorisi ortaya koymamakla birlikte, Dîvân-ı Hikmet’te toplum düzeni, devlet yönetimi ve yöneticilerle ilgili çeşitli görüşler mevcuttur. Yesevî’nin siyasal ve toplumsal düşüncelerinin temelini, ahlâki değerler ile bu değerlere dayalı olarak gelişen bir adalet anlayışı oluşturmaktadır. Yesevî, Dîvân-ı Hikmet’inde adalet kavramını bütüncül olarak ele almaktadır. Onun adalet anlayışı, yalnızca bireysel ahlâk çerçevesinde değil, aynı zamanda toplumsal-siyasal düzeni sağlayan ve siyasal meşruiyeti belirleyen çok katmanlı bir erdem olarak şekillenmektedir. Yesevî, siyasal adaleti; ilahi iradeye uygun hareket etmek, halkın hakkını gözetmek, zulmü ortadan kaldırmak ve kamusal görevleri hakkaniyetle ifa etmek şeklinde yorumlayarak onu, siyasi bir erdem olarak inşa etmektedir. Bu bağlamda Yesevî’nin adalet anlayışı; din, ahlâk ve siyaset arasında sıkı bir bağ kurulan ve adaletin merkeze alındığı İslam siyaset düşüncesiyle paralellik göstermektedir.