The Wisdom of Justice: The Construction of Justice as a Political Virtue in Akhmet Yassawi’s Diwan-i Hikmat

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 3, 808 - 824, 01.07.2025

Erol Şimşek

https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1674731

Öz

Justice is one of the ethical, political, legal and religious values that have been intensely discussed throughout the history of thought. The concept of justice has also been one of the fundamental principles of the ancient Turkish-Islamic civilization and state tradition. This study aims to examine Akhmet Yassawi’s understanding of justice as a political virtue, based on his work Diwan-i Hikmat, one of the most important representatives of the Turkish-Islamic tradition of thought. The study was prepared based on the literature review method. According to the findings obtained in the study; Akhmet Yassawi addresses the concept of justice holistically in his work titled Diwan-i Hikmat. His understanding of justice is shaped not only within the framework of individual morality, but also as a multi-layered virtue that ensures social-political order and determines political legitimacy. Yassawi constructs justice as a political virtue by interpreting it as acting in accordance with divine will, protecting the rights of the people, eliminating oppression and performing public duties fairly. In this context, Yassawi’s understanding of justice is parallel to Islamic political thought, which establishes a close bond between religion, morality and politics and attaches great importance to justice.

Anahtar Kelimeler

Akhmet Yassawi , Diwan-i Hikmat , Justice

Adaletin Hikmeti: Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Siyasi Erdem Olarak Adaletin İnşası

Öz

Adalet, düşünce tarihi boyunca yoğun bir şekilde tartışılan etik, siyasi, hukuki ve dinî değerlerden biridir. Antik
Çağ’dan günümüze kadar hemen her medeniyette önemli bir yer edinmiş olan adalet kavramı, kadim Türk İslam medeniyetinin ve devlet geleneğinin de temel ilkelerinden biri olmuştur. Bu çalışma, Türk-İslam düşünce geleneğinin en önemli temsilcilerinden olan Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet adlı eserinden hareketle, onun adalet anlayışını, siyasi bir erdem olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, literatür incelemesi yöntemine dayalı olarak hazırlanmıştır. Çalışmada elde edilen bulgulara göre; Ahmed Yesevî doğrudan bir siyaset teorisi ortaya koymamakla birlikte, Dîvân-ı Hikmet’te toplum düzeni, devlet yönetimi ve yöneticilerle ilgili çeşitli görüşler mevcuttur. Yesevî’nin siyasal ve toplumsal düşüncelerinin temelini, ahlâki değerler ile bu değerlere dayalı olarak gelişen bir adalet anlayışı oluşturmaktadır. Yesevî, Dîvân-ı Hikmet’inde adalet kavramını bütüncül olarak ele almaktadır. Onun adalet anlayışı, yalnızca bireysel ahlâk çerçevesinde değil, aynı zamanda toplumsal-siyasal düzeni sağlayan ve siyasal meşruiyeti belirleyen çok katmanlı bir erdem olarak şekillenmektedir. Yesevî, siyasal adaleti; ilahi iradeye uygun hareket etmek, halkın hakkını gözetmek, zulmü ortadan kaldırmak ve kamusal görevleri hakkaniyetle ifa etmek şeklinde yorumlayarak onu, siyasi bir erdem olarak inşa etmektedir. Bu bağlamda Yesevî’nin adalet anlayışı; din, ahlâk ve siyaset arasında sıkı bir bağ kurulan ve adaletin merkeze alındığı İslam siyaset düşüncesiyle paralellik göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Ahmed Yesevî , Dîvân-ı Hikmet , Adalet

Kaynakça

• Aristoteles (2014a). Nikomakhos’a etik. (Z. Özcan, Çev.). Ankara: Sentez Yayıncılık.
• Aristoteles (2014b). Politika. (M. Tunçay, Çev.). 16. Basım, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Ark, Ü. ( 2016). Hukuk-ahlak ilişkisi bağlamında Divan-ı Hikmet. International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), 2(Özel Sayı 1), 256-268.
• Bayraktar, L. (2016). Ahmet Yesevî’de medeniyet kurucu değerler. Felsefe Dünyası, (64), 61-70.
• Canım, R. (1996). Pir-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî’de tasavvuf düşüncesi. Bilig, (1), 9-12.
• Çağrıcı, M. (1988). Adâlet. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1, 341-343.
• Çeçen, A. (1975). Hukuk’ta norm ve adalet. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 32(1), 71-115.
• Çubukçu, İ. A. (1995). Ahmet Yesevî ve düşüncesi. Erdem, 7(21), 821-832.
• Demirci, M. (2016). Ahmed Yesevî ve Türklerin İslâm ve din anlayışı. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu, 2, 746-757.
• Demirdaş, Ö. (2019). Ahmed Yesevî’nin Divan-ı Hikmet’inde şeriat, tarikat ve hakikat. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 2501-2521.
• Devvânî, C. (2020). Ahlâk-ı Celâlî. (E. Okumuş, Çev.). 3. Baskı, Ankara: Fecr Yayınları.
• Eraslan, K. (1989). Ahmed Yesevî. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2, 159-161.
• Eraslan, K. (1994. Dîvân-ı Hikmet. TDV İslâm Ansiklopedisi, 9, 429-430.
• Eraslan, K. (2019). Fakr-nâme. Z. Güngör (Ed.), Hoca Ahmed Yesevî Külliyâtı içinde (s. 31-90). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Yayınları.
• Fârâbî (1987). Fusûlü’l-medenî (siyaset felsefesine dair görüşler). (H. Özcan, Çev.), İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.
• Fârâbî (2015). El-medinetü’l fâzıla (ideal devlet), (A. Arslan, Çev.). 7. Baskı, Ankara: Divan Kitap.
• Gazzâlî (2014). İmâm-ı Gazâli’den yönetim sırları (nasihatu’l mülük). (İ. Doğu, Çev.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
• Gazzâlî (2015a). İhyâu ulûmi’d-dîn (Cilt: 3). (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
• Gazzâlî (2015b). Kimyâ-yı saâdet, (A. Arslan, Ç.). İstanbul: Ataç Yayınları.
• Gündoğan, A. O. (2004). Hak ve adalet. HFSA Hukuk Felsefesi ve Sosyoloji Arkivi, (9. Kitap), 82-87.
• Gündüz, İ. (1993). Ahmed-i Yesevi’nin tarikat ve irşad anlayışı. İlim ve Sanat, (35-36), 6-9.
• Güngör, E. (2016). Ahmed Yesevî’ye göre XII. yüzyıl Türk toplumunda ideal din ve devlet adamı profili. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu, 1, 309-322.
• Güriz, A. (2004). Adalet kavramı üzerine. HFSA Hukuk Felsefesi ve Sosyoloji Arkivi, (9. Kitap), 19-33.
• İbn Haldun (2016). Mukaddime. (S. Uludağ, Haz.). 12. Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• İbn Miskeveyh (2013). Tehzîbu’l-ahlâk (ahlâk eğitimi). (A. Şener vd., Çev.), 2. Baskı, İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• İbn Rüşd (2018). Siyasete dair temel bilgiler (ed-darûrî fi’s-siyase). (M. H. Özev, Çev.). İstanbul: Bordo Siyah.
• İbn Sînâ (2014). Metafizik (el-ilahiyat). (E. Demirli & Ö. Türker, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• İbn Sînâ (2015). Risâle fi’s-se’âde ve’l-huceci’l-‘aşere (mutluluk ve insan nefsinin cevher olduğuna ilişkin on delil). (F. Toktaş, Çev.). 2. Baskı, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• İbn Sînâ (2019). Risâle fî ma’rifeti’n-nefsi’n-nâtıka ve ahvâliha (nefs-i natıka’nın bilgisi ve durumları hakkında risale). (İ. Hanoğlu, Çev.) Ahvâlu’n-Nefs içinde (s. 150-164). Ankara: Elis Yayınları.
• İbn Teymiye (1985). Siyaset (es-siyasetü’ş-şeriyye). (V. Akyüz, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kalın, İ. (2017). Hoca Ahmed Yesevî, hüküm ve hikmet. Bilig, (80), 1-15.
• Karagöz, Y. (2002). Liberal öğretide adalet, hak ve özgürlük. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, 26, 267-295.
• Kâtib Çelebi (2020). Siyaset nazariyesi (düstûru’l-amel li ıslâhi’l-halel). (E. Köse, Haz.). 2. Baskı, İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Kazanç, F. K. (2018). Hoca Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmeti’nde ahlâkî bir değer olarak adalet. Kastamonu Üniversitesi VI. Uluslararası Şeyh Şaban-ı Velî Sempozyumu (Yesevîlik), 663-714.
• Kelsen, H. (2013). Adalet nedir?. (A. Acar, Çev.). TBB Dergisi, (107), 431-454.
• Kenjetay, D. (1999). Hoca Ahmet Yesevî: yaşadığı devir, şahsiyeti, tarikatı ve tesiri. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, I(2), 105-129.
• Kenzhetayev, D. (2003). Hoca Ahmet Yesevî’nin düşünce sistemi. (Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Keskintaş, O. (2017). Adalet, ahlâk ve nizam. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kınalızâde, A. Ç. (2020). Ahlâk-ı alâî. (M. Demirkol, Sad.). 3. Baskı, Ankara: Fecr Yayınları.
• Kindî (2014). Risâle fi’l-hudûd ve’r-rusûm (tarifler üzerine). M. Kaya, Kindî: felsefî risâleler içinde (s. 178-189). İstanbul: Klasik Yayınları.
• Koçi Bey (1972). Koçi Bey risalesi. (Z. Danışman, Haz.). Ankara: Devlet M.E.B Kitapları.
• Konur, H. (2016). Divan-ı Hikmet’te dinî ve tasavvufi kavramlar. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu, 1, 548-567.
• Ksenophon (1997). Sokrates’ten anılar. (C. Şentuna, Çev.). 2. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kur’an. Cuma sûresi.
• Kur’an. Nisâ sûresi.
• Maraş, İ. (2016). Ahmet Yesevî (ö. 1166) düşüncesinde ahlak felsefesinin temel kavramları. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu, 1, 568-578.
• Mâverdî (2016). Siyaset sanatı (kitabü’l-nasihatü’l-mülûk). (M. Sarıbıyık, Çev.). 2. Baskı, İstanbul: ARK Kitapları.
• Mâverdî (2018). Edebü’d-dünya ve’d-din (İslam’da dünya ve din edebi). (E. Urcan, Çev.). İstanbul: İlk Harf Yayınevi.
• Naîmâ Mustafa Efendi (1967). Naîmâ târihi, 1. (Z. Danışman, Çev.). İstanbul: Zuhuri Danışman Yayınevi.
• Nizamülmülk (2015). Siyasetnâme. (N. Bayburtlugil, Çev.). 11. Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Özgen, M. K. (2018). Hoca Ahmed Yesevî’de hikmet-erdem ve ahlak ilişkisi. Temaşa Felsefe Dergisi, (9), 60-87.
• Platon (2017a). Menon-erdem üstüne. (A. Cemgil, Çev.). Diyaloglar. 14. Baskı içinde (s. 137-188). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Platon (2017b). Kriton-ödev üstüne. (T. Gökçöl, Çev.). Diyaloglar. 14. Baskı içinde (s. 277-294). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Platon (2017c). Kharmides-bilgelik üstüne. (T. Gökçöl, Çev.). Diyaloglar. 14. Baskı içinde (s. 295-327). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Platon (2017d). Protagoras-sofistler üstüne. (T. Gökçöl, Çev.). Diyaloglar. 14. Baskı içinde (s. 389-446). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Platon (2018). Devlet. (S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). 35. Basım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Saruhan, M. S. (2015). Erdemlerin erdemi: adâlet. Adam Akademi, 5(1), 1-12.
• Topaloğlu, B. (1988). Adl. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1, 387.
• Tosun, N. (2019a). İki Farsça risale (Risâle der-âdâb-ı tarîkat ve Risâle der-makâmât-ı erba’în). Z. Güngör (Ed.), Hoca Ahmed Yesevî Külliyâtı içinde (s. 551-562). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Yayınları.
• Tosun, N. (2019b). Hoca Ahmed Yesevî. Z. Güngör (Ed.), Hoca Ahmed Yesevî Külliyâtı içinde (s. 11-30). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Yayınları.
• Tûsî, N. (2016). Ahlâk-ı nâsırî, (A. Gafarov & Z. Şükürov, Çev.). 3. Baskı, İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Türer, O. (1995). Hoca Ahmed-i Yesevî'nin Türk-İslâm tarihindeki yeri ve tasavvufî şahsiyeti. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (12), 11-27.
• Türk Dil Kurumu (TDK) (2024, 19 Aralık). Güncel Türkçe sözlük. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
• Yesevî, A. (2019). Dîvân-ı Hikmet. (M, Uzunkaya, Çev.). Z. Güngör (Ed.), Hoca Ahmed Yesevî Külliyâtı içinde (s. 91-550). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Yayınları.
• Yıldırım, A. (2014). Hoca Ahmed Yesevi: düşünce sistemi, kaynakları ve tesirleri. Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması, Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı (TDKB), 437-450.
• Yıldırım, A. (2015). Hoca Ahmed Yesevî ve İslâm medeniyetindeki yeri. Muhafazakâr Düşünce, 12(45-46), 53- 64.
• Yusuf Has Hacib. (2008). Kutadgu bilig. 2. Baskı, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.