Kıraat İlminde İhtiyâr Olgusuna Fukahâ Perspektifinden Bakmak: Dört Mezhep İmamı Özelinde Bir İnceleme

Abstract

Kıraat ilminde kârînin rivâyet ettiği kıraat vücûhâtı içinden çeşitli sebeplerle bazı harfleri seçip kendine bir tarik oluşturması ihtiyâr olarak tanımlanır. “Bir şeyi başka bir şeye tercih etmek, üstün tutmak” manasına gelen ihtiyâr terimi lugavî anlamı ile ilintili kalarak kıraat vecihleri arasından bireysel sebeplerle daha üstün olanı seçmeyi ifade eder ve bu sebeple yalnızca nakilden ibaret değildir. İlk örnekleri ikinci nesil sahâbe döneminde başlayan ve tam manası ile tabiîn ve tebeu’t-tabiîn dönemlerinde başlayan ihtiyârın erken dönemde ruhsat çerçevesi oldukça geniştir. Müslüman coğrafyanın genişlemesi ile tabiîn asrında oldukça fazla olan kurrâ sayısı tebeu’t-tâbiîn döneminde Kur’ân muallimine duyulan ihtiyaç doğrultusunda daha çok artmıştır. Bu dönemde kendi ihtiyârı olmayıp yalnızca öğrendiği kıraati rivayet edenler olsa da ilk üç asırda ihtiyâr çeşitliliğinin artmasının temel sebebi, kıraat bilgisi ile öne çıkan isimlerin öncelikle kendileri ve sonrasında talebelerine okutmak için ihtiyâr oluşturmanın yaygınlaşması olarak açıklanabilir. Böylelikle ihtiyâr edinme, hicrî ikinci asrın ortaları ile dördüncü asırda dönemin ilmî örfü haline gelmiş, kurrâ başta olmak üzere pek çok ilim ehli; ashâb ve tabiînden nakledilen hurûf içinden kendi ihtiyârını oluşturmuştur. Kıraat tarihinde ihtiyâr olgusunu ele alan çalışmaların geneli konuyu yalnızca erken dönem kurrâ üzerinden ele almakta, aynı çağda yaşamış fukahâ ve özel olarak da mezhep imamlarının kıraat tercihleri bağlamında konunun disiplinler arası zeminde ele alınışı eksik kalmaktadır. Erken dönem fukahânın kıraat tercihleri klasik literatürde kurrâ biyografilerinde, tefsir kaynaklarında veya menâkıb türü çeşitli eserlerde dağınık bilgiler halinde yer almaktadır. Bu çalışmada dört mezhep imamı Ebû Hanîfe, Mâlik b. Enes, Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’in kıraat tercihleri ilgili çalışmalardan analiz edilerek ele alınmıştır. Çalışmanın amacı erken dönemde ihtiyâr olgusunun fukahâya yansıyan tarafının görülmesi ve onların kıraat tercihlerinin tarihî arka plan, metodolojik eğilimler ve fıkhî istinbat süreçleri bağlamında değerlendirilmesidir. Bu amaca binâen erken dönem tarih, tabakât, menâkıb, mesâil ve tefsir kaynaklarından yararlanılmış, bulgular analiz edilmiştir. Netice itibarıyla Ebû’l-Kâsım Hüzelî’nin (ö. 465/1073) ihtiyâr sahipleri arasında zikrettiği İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve Ahmed b. Hanbel’in kendi ihtiyârlarının olduğu kanaatini oluşturacak güçlü kanıtlara ulaşılmıştır. Bunun yanında Ebû Hanîfe’nin ihtiyârına dair onun Âsım kıraatine uyduğu; kendi ihtiyârının olduğu ve kendi ihtiyarı olarak sunulan derleme rivâyetlerin aslı olmayan nakillerden oluştuğu yönünde üç ihtimal de değerlendirmeye alınmıştır. Ahmed b. Hanbel, mezkûr fukahâ arasında ihtiyâr kriterleri konusunda en fazla veriye ulaşılan fakih olmuştur. İmam Şafiî ve Enes b. Malik’in ise genel olarak beldelerinde okunan kıraate tâbî oldukları kanaati oluşmuştur. Bu yönüyle çalışma hüküm istinbatında kıraat farklılıklarını göz önünde bulundurduğu bilinen dört mezhep imamının ihtiyâr karşısındaki tutumunu ele almayı ve onların kıraat tercihlerine dair bütüncül bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir.

Keywords

• Kıraat
• İhtiyâr
• Tercih
• Fukahâ
• Ebû Hanîfe
• Mâlik b. Enes
• İmam Şâfiî
• Ahmed b. Hanbel.

Examining the Phenomenon of Ikhtiyār in the Science of Qirāʾāt from the Perspective of the Fuqahāʾ: A Study on the Four Madhhab Imams

Abstract

In the science of Qurʾānic readings (qirāʾāt), ikhtiyār (selection) is defined as a reciter’s choice of certain letters from among the various transmitted reading variants for specific reasons, thereby forming a distinctive reading path of his own. This definition demonstrates that, within the diversity of early reading traditions, reciters adhered to transmitted material while simultaneously exercising preference among the reported variants according to particular criteria. Ikhtiyār, in its fully developed sense, emerged during the periods of the Tābiʿūn and their successors, when the scope of permissibility was notably broad, allowing reciters greater flexibility in navigating transmitted variants and granting scholarly legitimacy to regional reading differences. From the mid-second to the fourth Hijrī century, the formation of ikhtiyār from among the reading variants became an established scholarly convention. During this period, reciters as well as other scholars formed their own selections from the letters transmitted from the Companions and the Tābiʿūn. This development reflects a phase in which the discipline of qirāʾāt became increasingly systematized, preferences were grounded in clear scholarly frameworks, and local reading traditions gained recognition within intellectual circles. Consequently, ikhtiyār evolved from a merely personal preference into a scholarly practice that contributed significantly to the formation and development of the science of qirāʾāt. This article examines the phenomenon of ikhtiyār through a juristic lens by analyzing the Qurʾānic reading preferences of the four Sunni legal school founders: Abū Ḥanīfa, Mālik b. Anas, Muḥammad b. Idrīs al-Shāfiʿī, and Aḥmad b. Ḥanbal. The primary aim of the study is to identify how the concept of ikhtiyār was reflected in early Islamic jurisprudence and to elucidate the attitudes of these jurists toward different reading variants. To this end, early historical, biographical (ṭabaqāt), hagiographical (manāqib), legal (masāʾil), and exegetical sources have been consulted, and the relevant reports have been analyzed systematically. The findings indicate that Abū Ḥanīfa and Aḥmad b. Ḥanbal developed their own distinctive selections in qirāʾāt, whereas al-Shāfiʿī and Mālik b. Anas generally adhered to the readings prevalent in their respective regions. This observation provides valuable insight into how the founders of the legal schools approached reading variations in the process of legal reasoning. In this respect, the study offers a new perspective on the phenomenon of ikhtiyār by examining the positions of the four legal school founders and is expected to contribute to the existing literature while laying a solid foundation for more detailed future research.

Keywords

• Qirāʾāt
• Ikhtiyār
• Preference
• Jurists
• Abū Ḥanīfa
• Mālik b. Anas
• Imam al-Shāfiʿī
• Aḥmad b. Ḥanbal.

النظر إلى ظاهرة الاختيار في علم القراءات من منظور الفقهاء: دراسة في أئمة المذاهب الأربعة

Abstract

يُعرَّفُ الاختيارُ في علم القراءات بأن يقوم القارئ باختيار بعض الحروف من وجوه القراءات التي رُويت إليه، لأسبابٍ مختلفة، وتكوين طريقٍ خاصٍّ لنفسه. ويُظهر هذا التعريف أنّ القرّاء في ظلّ تعدّد الأوجه القرائية في العصور الأولى كانوا ملتزمين بالرواية، وفي الوقت نفسه يمارسون الترجيح بين الحروف المنقولة وفق معايير معيّنة. وقد بدأ الاختيار بمعناه الدقيق في عصر التابعين وتابعيهم، حيث اتّسمت دائرة الرخصة في تلك المرحلة بسعةٍ واضحة، الأمر الذي أتاح للقرّاء مجالًا أوسع للحركة بين الوجوه المروية، كما أسهم في إضفاء المشروعية العلمية على اختلاف القراءات باختلاف الأمصار. وأصبح تكوين الاختيار من بين وجوه القراءات، منذ منتصف القرن الثاني الهجري إلى القرن الرابع، عُرفًا علميًا سائدًا؛ إذ قام القرّاء، بل وغيرهم من أهل العلم، باختيار قراءاتهم الخاصة من الحروف المروية عن الصحابة والتابعين. ويشير هذا التطوّر إلى مرحلةٍ بدأت فيها مادة القراءات بالتقعيد والتنظيم، وصارت عملية الترجيح قائمة على خلفية علمية واضحة، كما برزت التقاليد القرائية المحلية في الأوساط العلمية. وبهذا لم يعد الاختيار مجرّد تفضيلٍ شخصي، بل غدا ممارسة علمية أسهمت في تشكيل علم القراءات وتطوّره. وتتناول هذه الدراسة مسألة الاختيار من خلال نماذج فقهية، وذلك بدراسة تفضيلات القراءات عند أئمة المذاهب الأربعة: أبي حنيفة، ومالك بن أنس، ومحمد بن إدريس الشافعي، وأحمد بن حنبل. وتهدف الدراسة إلى الكشف عن انعكاس ظاهرة الاختيار في الفكر الفقهي المبكّر، والتعرّف على مواقف أئمة المذاهب من وجوه القراءات. وتحقيقًا لهذا الهدف، تم الاعتماد على مصادر التاريخ، والطبقات، والمناقب، والمسائل، والتفسير في العصور الأولى، مع تحليل الروايات المتعلقة بأئمة المذاهب تحليلًا منهجيًا. وقد خلصت الدراسة إلى أنّ كلاً من أبي حنيفة وأحمد بن حنبل كان لهما اختيارٌ خاصٌّ بهما في القراءات، في حين أنّ الشافعي ومالك بن أنس كانا – في الجملة – تابعين للقراءة السائدة في أمصارهما. وتُسهم هذه النتيجة في إيضاح كيفية تعامل أئمة المذاهب مع اختلاف القراءات في سياق استنباط الأحكام الشرعية. ومن هذه الجهة، تُقدّم الدراسة منظورًا جديدًا لظاهرة الاختيار من خلال تناول مواقف أئمة المذاهب الأربعة منها، كما يُتوقَّع أن تسهم في إثراء الأدبيات العلمية وتمهيد الطريق لدراساتٍ أكثر تفصيلًا في المستقبل.

Keywords

• القراءات
• الاختيار
• الترجيح
• الفقهاء
• أبو حنيفة
• مالك بن أنس
• الإمام الشافعي
• أحمد بن حنبل

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah. Mesâili Ahmed b. Hanbel rivâyetu İbnihi Abdullah. thk. Züheyr eş-Şâviş. Beyrut: Mektebü’l-İslamî, 1981.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh. Mesâilü’l-İmam Ahmed rivâyetü Ebî Dâvûd Süleyman b. Eşas es-Sicistânî. thk. Ebî Muâz Târık b. Avdillâh b. Muhammed. y.y.: Mektebetü İbn Teymiyye, 1999.
3. Akpınar, Musa. “Kıraatlerde Tercih ve Tenkitlerin Kıraatlerin Sahihliği Açısından Değerlendirilmesi”. Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 5/2 (2022), 97-100.
4. Aksoy, Soner. “Ebû Ca’fer En-Nehhâs’ın (ö.338/950) Kıraat Farklılıklarını Değerlendirme ve Tercih Yöntemi”. Temel İslâm Bilimleri Araştırmaları, 75-93.
5. Albayrak, Halis. “Taberî’nin Kıraatları Değerlendirme ve Tercih Yöntemi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2001), 97-130.
6. Bağdadî, Hatîb. Târihu Bağdad. thk. Beşşar Avvad Ma’ruf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l Garbi’l İslâmî, 2002.
7. Balvâlî, Muhammed. el-İhtiyâr fî’l-kıraat ve’r-resmi ve’z-zabt. Rabat: Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, 1997.
8. Bosat, Sait. “Kırâat İmamlarında İhtiyar Olgusu”. Hikmet Yurdu 13/25 (2020), 89-108.

9. Çetin, Nazım. “Tabersî’nin Tefsir Yöntemi Olarak Kıraat Değerlendirmelerinde Şiirle İstişhâd”. Turkish Studies: Comparative Religious Studies 20 (2025), 107-125.
10. Çınar, Yusuf. “Kıraat Farklılıkları ve Fıkhi Hükümlere Etkisi (İbadetler Bağlamında)”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/20 (28 Temmuz 2023), 643-666. https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.1281056
11. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. Ankara: İSAM Yayınları, 2. Basım, 2019.
12. Damra, Tevfîk İbrahim. Sitte resâil fi’l-kıraât. Ürdün: Mektebetü’l-Vataniyye, 2017.
13. Dânî, Ebû Amr. Câmiu’l-beyân fi’l-kırââti’s-seb’i’l-meşhûra. thk. Muhammed Sadûk el-Cezâirî. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
14. - el-Urcûzetü’l-münebbiheti alâ esmai’l-kurrâ ve’r-ruvât. thk. Muhammed b. Mücgân el-Cezâirî. Riyad: Dâru’l- Mugnî, 1999.
15. Deradkeh, Halil İbrahim. “Târîhu İntişâri’l-Kırââti’l-Kur’âniyye fi’l-Cezîreti’l-Arabiyye”. Dirâsât, Şerî ve Hukukî Bilimler Dergisi 49/2 (2022), 17-31.
16. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Amel-i Ehl-i Medîne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/21-25. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
17. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm. Fezâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-Atiyye vd. Dımaşk/Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1995.
18. Endelüsî, Ebû Hayyân. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 2001.
19. Enderâbî, Ebû Abdillâh Ahmed b. Ebî Ömer. Kırâʾâtü’l-kurrâʾi’l-maʿrûfîn bi-rivâyâti’r-ruvâti’l-meşhûrîn. thk. Ahmed Nusayyif el-Cenâbî. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 1985.
20. Ergin, Emel Yavuzoğlu. “Mütevatir Kıraat Farklılıklarına Dayanan Fıkhî İhtilaflar”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (15 Ocak 2015), 147-162.
21. Gülle, Sıtkı. “Taberî’nin Tefsîr’indeki Kıraat Değerlendirmeleri”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2004), 65-85.
22. Hamed, Gânim Kaddûrî. Ebhâs fi ulûmi’l-Kur’ân : el-kıraâtü’l-Kur’âniyye - el-mushaf ve resmühü- i’câzü’l-Kur’ân ve vücuhühü. Amman: Daru Ammar, 2006.
23. Hanay, Necattin. “Ebü’l-Fazl el-Huzâî ve ‘İhtiyârâtü Min Kıraâti Ebî Hanîfe’ Risalesi”. Mütefekkir 3/5 (ts.), 101-127.
24. Hatîb, Abdüllatîf. Mu‘cemü’l-kırâât. Dımaşk: Dâru Sa‘deddîn, 2002.
25. Huzâî, Ebu’l- Fazl. İhtiyârâtü min kırââti Ebî Hanîfe. 53b-65a.
26. Hüzelî, Ebû’l-Ḳâsım Yûsuf b. Alî. el-Kâmil fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr ve’l-erbeʿîne’z-zâideti ʿaleyhâ. thk. Cemâl b. es-Seyyid b. Rifâʿî eş-Şâyib. Dubai: Müessesetü Sema li’-Neşr ve’t-Tevzi’, 2007.
27. İbn Ebî Dâvûd. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Muhammed b. Abduh. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse, 2002.
28. İbn Ebî Yaʿlâ, Ebû’l-Huseyn. Tabakâtu’l-Hanâbile. ed. Muhammed Hâmid el-Fakî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
29. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh. Bedâʿiu’l-Fevâîd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, t.s.
30. -İğâsetu’l-lehfân min mesâîdi’ş-Şeytân. ed. Muhammed Hâmid el-Fakî. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Maʿârif, 1975.
31. İbn Mücâhid, Ebû Bekr b. Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâat. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1972.
32. İbn ʿAsâkir, Ebû’l-Kâsım ʿAlî b. el-Hasen. Târîhu medîneti Dimeşk. thk. ʿAmr b. Ğurâme el-ʿUmrevî. 80 Cilt. b.y.: Dâru’l- Fikr, 1995.
33. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsüddin. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Abdullah. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Lü’lüe, 2017.
34. Kevserî, Muhammed Zâhid. Teʾnîbü’l-Hatîb ʿalâ mâ sâkahû fî tercemeti Ebî Hanîfe mine’l-ekâzîb. y.y., 1990.
35. Kılıç, Mustafa. “Zemahşerî’nin Kıraatleri Kabul Şartları”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (2015), 149-184. https://doi.org/10.15370/muifd.67182
36. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kurân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhim Etfayyiş. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l Kütübi’l Mısriyye, 1964.
37. Küçük, Cemil. “Mütevâtir Kıraat İmamlarının Kıraatleri Tercîh Yöntemi”. Van İlahiyat Dergisi 10/17 (Aralık 2022), 48- 68.
38. Kütükoğlu, Ahmet. “Taberî (ö. 310/923) ile İbn Atiyye’nin (ö. 541/1147) Kıraat Tercihlerine Yaklaşımları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2024), 1-16.
39. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto, 2016.
40. Mâverdî, Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed. el-Hâvî’l-kebîr. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
41. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-İbâne ʿan meʿânî’l-kırâʾât. ed. Abdulfettâh İsmail Şelebî. Kahire: Dâru Nehdati Mısr, 1977.
42. Mekkî, el-Muvaffak. Menâkibu el-İmâmi’l-A’zam Ebû Hanîfe. 2 Cilt. Hindistan: Meclisu Dâirati’l-Maʿârifi’n-Nizâmiyye, 1. Basım, 1903.
43. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn. Tehzîbu’l-esmâʾ ve’l-lugât. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, t.s.
44. Neysâbûrî, İshâk b. Hânî. Mesâilü’l-İmâm Ebî Abdullah Ahmed b. Hanbel. thk. Muhammed b. Ali el-Ezherî. 1 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fârûk, 2013.
45. Önen, Hacı. “Kıraatlerin Fıkhî Hükümlere Etkisi”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2013), 1-24.
46. Özbek, Ömer- Kahraman, Sena. “Zemahşerî ve Ebû Hayyân’da Kıraatlerin İhtiyârı Meselesi”. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmî Dergisi 34 (2023). https://doi.org/10.52754/16947673_2023_34_3
47. Ribât, Hâlid- ʿÎyd, Seyyid ʿİzzet. el-Câmiʿ li-ʿUlûmi’l-İmâm Ahmed - er-Ricâl. b.y.: Dâru’l-Felâh, 2009.
48. Ribât, Hâlid- ʿÎyd Seyyid ʿİzzet (ed.). el-Câmiʿ li-ʿUlûmi’l-İmâm Ahmed - et-Tefsîr ve ʿUlûmu’l-Kurʾân. b.y.: Dâru’l- Felâh, 2009.
49. Sawas, Abdullah. İhticac ve Tercihin Kıraat İlmindeki Yeri ve İslami İlimlerle İlişkisi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
50. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-ʾEimme. el-Mebsût. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meyyis. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr li’t-Tabâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 2000.
51. Şahin, Ali. el-Münezzel fi’l-kırââti’l-aşr min tarîki’t-Teysîr ve’t-Tahbîr. Isparta: Hayrat Neşriyat, 2016.
52. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân. çev. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
53. Tok, Fatih. “Ebû Hanîfe’nin Kur’ân Kıraâtlerine Yaklaşımı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/6 (2017), 123-144.
54. Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi olarak Hüccetin Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslamî Araştırmalar Dergisi 17/1 (ts.), 69-83.
55. Yıldız, Cafer. “İlk Üç Asırda Kırâatlerde Tercih Olgusu: Râvi ve İmam olarak Halef Örneği”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 12 (15 Eylül 2024), 505-536. https://doi.org/10.56720/mevzu.1476443
56. Yücesoy, Hayrettin. “Mihne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/26-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
57. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddîn. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a’lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
58. Ma’rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ’ale’t-tabakâti ve’l-âsâr. thk. Tayyar Altıkulaç. 4 Cilt. İstanbul: TDV İSAM Yayınları, 1995.
59. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım. el-Keşşâf ‘An Hakaiki Ğavâmidı’t-Tenzîl ve Uyun’il-Ekâvîl Fi Vucûhi’t-Te’vîl -Keşşâf Tefsiri. ed. Murat Sülün. çev. Muhammed Coşkun, Ömer Çelik, Necdet Çağıl, Adil Bebek. 6 Cilt. İstanbul, 1. Basım, 2016.
60. Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddîn. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’t-Türâs, ts.
61. Züneybât, Avd Abdulkerîm. “İshâmâtü ulemâi’l-emsâr fî ilmi’l-kirâât fî Beğdâd fi’-asri’l-Abbâsî min 149-447/766-1055”. Dirâsât el-Ulûmu’l-İctimâîyye ve’l-İnsâniyye 41/2 (2014), 462-481.