Elveda Güzel Vatanım’ın İngilizce çevirisi ışığında tarihî roman çevirisinde kültürel unsurlar

Öz

Bu çalışma, Ahmet Ümit’in (2015) Elveda Güzel Vatanım adlı tarihî romanında geçen kültürel unsurların Rakesh Jobanputra tarafından 2020 yılında yapılan İngilizce çevirisini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada tarihî romanların genel özellikleri, tarihî romanların dilini diğer yazın eserlerinden ayıran unsurlar ve tarihî romanların çevirisinde karşılaşılan zorluklar ele alındıktan sonra inceleme bölümüne geçilmektedir. İnceleme, Margaret Somers ve Gloria Gibson (1994) tarafından anlatıların dört temel unsuru olarak belirlenen zamansallık, nedensel olay örgüsü, seçici kullanım ve parçaların bağlantısallığı özelliklerinin hangi çeviri stratejileri ile oluşturulduğuna ışık tutmaktadır. İnceleme, ayrıca, çalışmasını Sergej Vlahov and Sider Florin’in (1980) araştırmasına dayandıran Enikő Terestyényi’nin (2011) kültürel unsurlar için kullandığı kategorilerin tarihî kurgu bağlamına uyarlanarak yeniden sınıflandırılmasına dayanmaktadır. İncelemede, Javier Franco Aixelà (1996) tarafından çeviri stratejilerine ilişkin olarak yapılan sınıflandırma (tekrarlama, ortografik adaptasyon, sözcüğü sözcüğüne çeviri, metin dışı açıklama ve metin içi açıklama stratejileri ile eş anlamlılık, sınırlı evrenselleştirme, mutlak evrenselleştirme, doğallaştırma, silme ve özerk yaratıcılık stratejileri) kullanılacaktır. Çalışmanın sonunda, yabancılaştırma ve yerlileştirme etkisi yaratan çeviri stratejilerine ilişkin olarak verilen kararın, yukarıda belirtilen dört anlatısal özelliğin ışığında şekillendiği vurgulanmaktadır. Çeviride tekrarlama, ortografik adaptasyon, metin içi açıklama ve metin dışı açıklama gibi yabancılaştırma etkisi yaratan çeviri stratejileri ile zamansallık özelliği; mutlak evrenselleştirme ve doğallaştırma stratejileri gibi yerlileştirme etkisi yaratan stratejiler ile bağlantısallık özelliği; metin içi ve metin dışı açıklamalarla nedensellik özelliği; ve metin dışı açıklamalarla Sözlükçe bölümüne eklenerek özel bir önem atfedilen sözcükler ile seçici kullanım özelliği oluşturulduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tarihî roman
• anlatısallık
• çeviri stratejileri
• kültürel unsurlar
• Ahmet Ümit

Culture-specific items in the translation of historical novels: A case study of Farewell, My Beautiful Country

Abstract

This study examines how the culture-specific items in the historical narrative in Ahmet Ümit's (2015) Elveda Güzel Vatanım are reproduced in the English translation Farewell, My Beautiful Country composed by Rakesh Jobanputra in 2020. The study first highlights the general features of historical novels, the stylistic elements that distinguish the language of historical novels from that of the other literary genres, along with the potential challenges encountered in the translation of historical novels. Following these points, the study carries out an analysis of Farewell, My Beautiful Country. The analysis seeks to shed light on the translation strategies used to reconstruct what Margaret Somers and Gloria Gibson (1994) list as the four basic features of narratives: temporality, relationality, causal emplotment and selective appropriation. The analysis of culture-specific items is based on the reclassification of culture-specific items listed by Enikő Terestyényi (2011), who focuses on Sergej Vlahov and Sider Florin’s (1980) research. The analysis is also based on Javier Franco Aixelà’s (1996) translation strategies. The study explores which foreignizing strategies (repetition, orthographic adaptation, linguistic translation, extra-textual gloss and intra-textual gloss), and/or domesticating strategies (synonymy, limited universalization, absolute universalization, naturalization, deletion and autonomous creativity) are employed in the translation. Ultimately, the study concludes that both foreignization and domestication are employed in the English translation in a way that enables the translator to reconstruct the four major features of narrativity in the historical novel. The study reveals that the foreignizing strategies of repetition, orthographic adaptation as well as intratextual and extratextual glosses are used to reconstruct the temporality of the historical narrative in the English translation. The domesticating strategies of absolute universalization and naturalization are used to reconstruct relationality in the narrative, whereas the strategies of intratextual and extratextual glosses are used to reconstruct causal emplotment. Selective appropriation features in the Dictionary section that reveals which words the translator seeks to foreground in the target text.

Keywords

• Ahmet Ümit
• Historical novel
• narrativity
• translation strategies
• culture-specific items

References

1. Adıvar, H. E. (1999). Ateşten Gömlek. İstanbul: Özgür Yayınları.
2. Ahmet Mithat. (2001). Letaif-i Rivâyat, Yeniçeriler. (F. Gökçek ve S. Çağın, Yay. Haz.). İstanbul: Çağrı Yayınları.
3. Adil, A. (2006). Western Eyes: Contemporary Turkish Literature in a British Context. G. Maclean (Yay. Haz.), Writing Turkey: Explorations in Turkish History, Politics, and Cultural Identity içinde (ss. 129-143). Middlesex University Press.
4. Aixelá, J., F. (1996). Culture-Specific Items in Translation. R. Lvarez & M. C. Vidal (Yay. Haz.), Translation, Power, Subversion içinde (ss. 52-77). Clevedon: Multilingual Matters.
5. Anar, İ. O. (1995). Puslu Kıtalar Atlası. İstanbul, İletişim Yayınları.
6. Araboğlu, A. (2020). İhsan Oktay Anar’ın Kitab-ül Hiyel Adlı Eserinin İngilizce Çevirisindeki (The Book of Devices) Özel İsimler ve Çeviri Stratejileri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 699-708. DOI: 10.29000/rumelide.706494
7. Baker, M. (2006). Translation and Conflict: A Narrative Account. London: Routledge.
8. Bianchi, D. & D’Arcangelo, A. (2015). Translating History or Romance? Historical Romance Fiction And Its Translation in a Globalised Market. Linguistics and Literature Studies, 3(5), 248–253.

9. Bielsa, E. (2018). Cosmopolitanism and Translation. G. Delanty (Yay. Haz.), Routledge International Handbook of Cosmopolitanism Studies içinde, (ss. 167-176). London: Routledge.
10. Brisset, A. & Rodríguez, R. E. C. (2020). World Translation Flows: Preferred Languages and Subjects. E. Bielsa & D. Kapsaskis (Yay. Haz.), The Routledge Handbook of Translation and Globalization içinde (ss. 230-250). London: Routledge.
11. Çağlar, E. & Kalkan, H. K. (2021). Kültürel Unsurların Aktarımı Bağlamında Ahmet Ümit’in İstanbul Hatırası Adlı Romanının Almanca Tercümesiyle Karşılaştırılması. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11 (2), 458-480. DOI: 10.30783/nevsosbilen.898557
12. Özcan Dost, B. & Güvendi Yalçın, E. (2020). Kültürü Çevirmek: Ayşe Kulin’in Veda: Esir Şehirde Bir Konak Romanının Fairwell: A Mansion in Occupied İstanbul Başlıklı Çevirisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (21), 1017-1030. DOI: 10.29000/rumelide.843739
13. Dukes, J. (2020). What is Historical Fiction? https://celadonbooks.com/what-is-historical-fiction/
14. Eco, U. (1994). The Name of the Rose. (W. Weaver, Çev.). New York: Harcourt Brace.
15. Erguvan, M. (2016). Turkish Literature on the Move: Tracing the Itinerary of Ahmet Ümit. mTm, 8, 331-350.
16. Fleishman, A. (1971) The English Historical Novel: Walter Scott to Virginia Woolf. Baltimore: Johns Hopkins Press.
17. Gabaldon, D. (1992). Outlander. New York: Bantam Dell.
18. Gençer, M. (2017). Elveda Güzel Vatanım: Devletin derinlikleri, toprağın derinliklerinden daha karanlıktır. Tarih Kritik Dergisi, 3 (1), 131-146.
19. Gürsel, N. (2004). Resimli Dünya. İstanbul: Doğan Kitap.
20. Heilbron, J. & Sapiro, G. (2007). Outline for a Sociology of Translation: Current Issues and Future Prospects. M. Wolf & A. Fukari (Yay. Haz.), Constructing a Sociology of Translation içinde (ss. 93-108). Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins.
21. Heilbron, J. (2010). Towards a Sociology of Translation: Book Translations as a Cultural World System. M. Baker (Yay. Haz.), Critical Readings in Translation Studies içinde, (ss. 304–316). London and New York: Routledge.
22. Jobanputra, R. (2020, Mart 13). Edebi Çevirinin İncelikleri. http://mucev.kulup.marmara.edu.tr/
23. Jobanputra, R. (2021, Nisan 25). Translating Contemporary Literature into English: A Translator’s Observations. https://edebiyat.ege.edu.tr/files/edebiyat/icerik/25_04_2021.pdf
24. Kahf, M. (2000). Packaging “Huda”: Sha’rawi’s Memoirs in the United States Reception Environment. A. Amireh & L. S. Majaj (Yay. Haz.), Going Global: The Transnational Reception of Third World Women Writers içinde, (ss. 148–72). New York and London: Garland Publishing.
25. Karaosmanoğlu, Y. K. (2019). Yaban. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Kearns, C. (1990). Dubious Pleasures: Dorothy Dunnett and the Historical Novel. Critical Quarterly, 32(1), 36–43.
27. Kemal, N. (2007). Cezmi. Ankara: Akçağ Yayınları.
28. Kula, O. B. (2016). Yazınsal Yapıt ve Ahmet Ümit Nasıl Okunabilir? İstanbul: Everest Yayınları.
29. Lukács, G. (1962). The Historical Novel. London: Merlin Press.
30. Okyayuz, A. Ş. & Ersözlü, E. (2022). Çocuklar için Çizgi Romanla Tarih Anlatısı, Çevirisi ve Eleştirisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (29), 1086-1106. DOI: 10.29000/rumelide.1164917
31. Özakman, T. (2015). Şu Çılgın Türkler. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
32. Pablé, A. (2003). The Goodman and His Faith: Signals Of Local Colour in Nathaniel Hawthorne's Historical Fiction with Reference to Cultural Translation. Babel, 49(2), 97–130.
33. Pamuk, O. (1998). Benim Adım Kırmızı. İstanbul: İletişim Yayınları
34. Rozett, M. T. (2003). Constructing a World: Shakespeare's England and the New Historical Fiction. New York: State University of New York Press.
35. Saldanha, G. & O'Brien, S. (2014). Research Methodologies in Translation Studies. London: Routledge.
36. Sapiro, G. (2010). Globalization and Cultural Diversity in The Book Market: The Case of
37. Literary Translations in the US and in France. Poetics, 38, 419–439.
38. Schiffrin, A. (2000). The Business of Books: How International Conglomerates Took Over Publishing and Changed the Way We Read. New York: Verso.
39. Scott, W. (1814). Waverley. London: Caxton...................
40. Somers, M. & G. Gibson. (1994). Reclaiming the Epistemological “Other”: Narrative and the Social Constitution of Identity. C. Calhoun (Yay. Haz.) Social Theory and the Politics of Identity içinde, (ss. 37-99). Oxford UK & Cambridge USA: Blackwell.
41. Tahir, K. (1995). Esir Şehrin İnsanları. İstanbul: Adam Yayınları.
42. Tekgül, D. & Akbatur, A. (2013). Literary Translation from Turkish into English in the United Kingdom and Ireland, 1990-2012. Literature Across Frontiers. https://www.lit-across-frontiers.org/wpcontent/uploads/2013/03/Literary-Translation-from-Turkish-into-English-in-the-UKand-Ireland-NEW-UPDATE-final.pdf
43. Tekgül Akın, D. (2020). Translating Narratives and Counter-Narratives in Ahmet Ümit’s When Pera Trees Whisper. Translation and Interpreting Studies. The Journal of the American Translation and Interpreting Studies Association, 15(2), 203-222.
44. Terestyényi, E. (2011). Culture-specific Items in Tourist Brochures. SKASE Journal of Translation and Interpretation, 5 (2),13-22............................
45. Tod, M. (2015). “Seven Elements of Historical Fiction”. https://awriterofhistory.com/2015/03/24/7-elements-of-historical-fiction/
46. Tymoczko, M. (2021). Globalization, Cultural Hegemony and Translation: The Paradoxical Complexity of Translation Theory and Practice In The Emerging World Order. E. Bielsa & D. Kapsaskis (Yay. Haz.), The Routledge Handbook of Translation and Globalization içinde, (ss. 219-229). London: Routledge.
47. Ümit, A. (2010). İstanbul Hatırası. İstanbul: Everest Yayınları.
48. Ümit, A. (2012). Bab-ı Esrar. İstanbul: Everest Yayınları.
49. Ümit, A. (2012). The Dervish Gate. (E. Dixon, Çev.). İstanbul: Everest Yayınları.
50. Ümit, A. (2012). Sultanı Öldürmek. İstanbul: Everest Yayınları
51. Ümit, A. (2015). Elveda Güzel Vatanım. İstanbul: Everest Yayınları.
52. Ümit, A. (2017). A Memento for Istanbul. (R. Jobanputra, Çev.). İstanbul: Everest Yayınları.
53. Ümit, A. (2018). To Kill a Sultan. (R. Jobanputra, Çev.). İstanbul: Everest Yayınları.
54. Ümit, A. (2020). Farewell, My Beautiful Country. (R. Jobanputra, Çev.) London: Anthem Press
55. Venuti, L. (1995). The Translator’s Invisibility. London and New York: Routledge.
56. Vlahov, S. & Florin, S. (1980). Neperevodimoje v perevode. Moskova: Meždunarodnyje otnošenija
57. Yourcenar, M. (1992). Tone and Language in the Historical Novel. That Mighty Sculptor, Time. (W. Kaiser, Çev.). New York: Farrar.