Osmanlı Dönemi’nde Kur’an tercümeleri ve Kurd Efendi’nin eserleri üzerine

Tercüme yani çevirinin tarihi insanlık tarihi kadar eskiye gitmektedir. Nerede bir kültür var olmuşsa orada bilgi aktarımı için tercümelere ihtiyaç duyulmuştur. Her toplumda olduğu gibi Türkler de yakın oldukları komşu toplulukların dillerinden ve dinlerinden etkilenmişler ve onları da etkilemişlerdir. Türklerin kabul ettikleri dinler sayesinde farklı kültürlerle olan etkileşimi artmış, dil, kültür, sanat, edebiyat hatta yaşam şekline kadar bazı değişiklikler oluşmaya başlamıştır. İslamiyet’in kabulünden sonra ise yeni benimsedikleri bu dini öğrenmek, okuyup anlamak, birilerine aktarabilmek ve sosyal yapıyı İslamiyet’le uyuşturmak amacıyla Kur’an-ı Kerim’e, Kur’an-ı Kerim’in tercüme ve tefsirlerine önem vermişlerdir. Dâhil olunan bu yeni dinin öğretilerini kavrayabilmek için evvela kutsal kitabın muhtevasını anlayabilmek bir ihtiyaç haline gelmiş ve yeni bir ilim sahası ortaya çıkmıştır. Kur’an, insanlığın anlaması ve yaşaması için gönderilen kutsal bir kitaptır ve dili Arapçadır. Bundan dolayı başka dillere tercüme etme gereği duyulmuş ve tefsir gibi ilmi çalışmalarla da insanoğlunun mukaddes kitabı anlaması, kavraması, esasların ve kuralların gereği gibi öğretilmesi sağlanmıştır. Kur’an’ın diğer dillere tercümesinin Hz. Peygamber dönemine kadar dayandığı söylenebilir. Türkler de İslamiyet’le birlikte bu tefsir çalışmalarına dâhil olmuşlardır. İlk aşamada Fâtiha, İhlâs, Yâsin, Tebâreke gibi kısa surelerin tercümeleri ve tefsirleri yapılmıştır. Osmanlı döneminde de bu faaliyetler artarak devam etmiştir. Yine bu dönemde; yaygın hale gelen, yaygın hale gelmeyen ve kısmı tefsir çalışmaları olmuştur. Bunların arasında Ebü’l-Leys es-Semerkandî’nin Tefsirinin Tercümeleri, Hüseyin Vâiz-i Kâşifî’nin Mevâhib-i ‘Aliyye’sinin Tercümeleri, Hıdır b. Abdurrahman el-Ezdî’nin et-Tibyân Fî Tefsîri’l-Kur’ân’ının Tercümesi dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, yukarıda zikredilen tefsir tercümelerinin yanı sıra Osmanlı müelliflerinden, halveti şeyhi olan ve Sultan III. Murad’ın iltifatlarına mazhar olan Kurd Efendi’nin hayatı ve eserleri incelenecektir. Kurd Efendi’nin Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki Kur’an-ı Kerim tefsiri, yüksek lisans tezi olarak çalışılma aşamasındadır. Çalışmanın amacı, Osmanlı döneminde yapılan Kur’an tercümelerine ilaveten Kurd Efendi’nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi vererek dil, tercüme ve çeviri faaliyetlerine katkı sunmaktır.