Give To Meaning The Classical Turkish Poetry Terms of Criticism Within The Framework of Rhetoric

Abstract

Poet tazkiras are very important biography books for Turkis classical poetry. The first tazkira written in Turkish is Alī Şīr Nevayī (1441-1501)’s Mecālisu’n-Nefāis. This is source book for poets of Middle Asia lived in 15th century and before. Secondly Hesht Behisht written by Sehī Beg in 16th century in Ottoman area. In the period of 15th century and 19th century tazkiras continued written with classical style and were used common terminology in them. I research a few of this terms in type of Latīfī’s Tazkira: selis, selaset, revan, latif, letafet, hoş, nazük, rakik, lezzet, güşade, vazih, ruşen, layih, metin, ma’mur, muhkem, rasih, garabet, vahşiyyat, hayide, yave, gılzet, sade, sathi, pak, saf, hemvar, muhayyel, rengin, tasannu, musanna, tetebbu, tercüme, taklid. It seems to me that these signify fesahat (eloquence) such as selis, selaset, revan, latif, letafet, hoş, nazük, rakik, lezzet, güşade, vazih, ruşen, layih, metin and belagat (rhetoric) like muhayyel, rengin, tasannu, musanna. Some of them point out phase of poem writing, for instance: tetebbu, tercüme, taklid.

Keywords

• Criticism,term,eloquence,rhetoric,Latifi

Klasik Türk Şiiri Terminolojisini Belâgat Çerçevesinde Anlamlandırma

Öz

Şair tezkireleri klasik Türk edebiyatının en önemli biyografi kaynaklarıdır. Türkçe yazılmış en eski tezkire Ali Şîr Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâ’is’idir. Ondan sonra kaleme alınan Sehî Bey’in Heşt Bihişt’i Nevâyî’nin eserini örnek alır.  15. yy.dan 19. yy.a kadar klasik tarzda tezkireler yazılmaya devam etmiştir. Arap ve Fars edebiyatındakiler de dahil olmak üzere bu eserlerde ortak terminoloji kullanılmaktadır. Latîfî Tezkiresi örneğinden hareketle bu terminolojinin şimdilik bir kısmının, klasik edebiyatın retoriğini oluşturan fesâhat ve belâgat kuralları çerçevesinde hangi anlamda kullanılmış olabileceğini inceledik. Latîfî Tezkiresi’nde geçen kavramlardan bazıları şunlardır: selîs, selâset, revân, latîf, letâfet, hoş, nâzük, rakîk, lezzet, güşâde, vâzıh, rûşen, lâyıh, metîn, ma’mûr, muhkem, râsıh, garâbet, vahşiyyât, hâyîde, yâve, gılzet, sâde, sathî, pâk, sâf, hemvâr, muhayyel, rengîn, tasannu’, musanna’, tetebbu’, tercüme, taklîd. Bu kavramlardan selîs, revân (akıcılık); latîf, hoş, nâzük, rakîk, lezzet (tatlılık); güşâde, vâzıh, rûşen, lâyıh (açıklık); metîn, ma’mûr, muhkem, râsıh (sağlamlık); garâbet, vahşî (alışılmışın dışında kullanım); hâyîde, yâve, gılzet (bayağılık) fesâhatle ilgilidir. Sâde, sathî, pâk, hemvâr (me’ânî); muhayyel, rengîn, zîbâ (beyân); masnû’, san’at, tasannu’, musanna’ (bedî’) ise belâgatle ilgilidir. Bu kavramlar doğrudan şiiri niteler. Tetebbu’, tercüme, taklîd ise şiirin oluşum aşamasını ifade eder.

Anahtar Kelimeler

• Tenkit,terim,fesahat,belâgat,Latîfî

References

1. Açıkgöz, N. (2000). “Klasik Türk Şiiri Tenkid Terminolojisi ve ‘Âb-dâr’ Örneği”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. S. 2. İstanbul. s. 149-160. Aslan, Ü. (2016). Ivaz Paşa Oğlu (öl. 1437) ‘Atâyî Dîvânı. Kriter Yayınları. İstanbul. Aslan, Ü. (2018). “Âşık Çelebi’nin Tetebbu’ Şiirleri”. Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan. Ed. Ü. Aslan - H. Taş - Ö. Zülfe. Yayın Evi. Ankara. s. 44-64. Bilgegil, K. (1989). Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belâgat). Enderun Yayınları. İstanbul. Canım, R. (2000). Latîfî: Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzemâ (İnceleme-Metin). hzl. Rıdvan Canım. Atatürk Kültür Merkezi Yayını. Ankara. Çetindağ, Y. (2010). Şiir ve Tenkit - Türk. İran ve Arap Tezkirelerinde- Kitabevi Yayınları. İstanbul. Gümüşkılıç, M. (2016). Ahmet Cevdet Paşa: Belâgat-ı Osmâniyye. Kapı Yayınları. İstanbul. Kanar, M. (2016). “Hafız Divanı Üzerinde Yeni Bir Çeviri Çalışması Hafız’ın Şiirlerinin Farsça Öğretimine Katkısı Üzerine Denemeler”. 28/09/2016. sa. 11: 30. http://istanbul-universitesi.beta.dergipark.gov.tr/download/article-file/10360. s. 156-158. Kılıç, A. (2007). Ahmed Hamdî: Belâgat-ı Lisân-ı ‘Osmânî (İnceleme-Metin-Dizin). Laçin Yayınları. Kayseri. Kılıç, F. (1998). XVII. Yüzyıl Tezkirelerinde Şair ve Eser Üzerine Değerlendirmeler. Akçağ Yayınları. Ankara. Kürkçüoğlu, K. E. (1973). Tahir’ül-Mevlevî: Edebiyat Lügatı. Enderun Yayınları. İstanbul. Özdoğan, M. A. Temizkan, A. Dinç, A. (2011). Yemlihazâde Mustafa Kâmil: Nazmü’l-Fünûn. Ukde Kitaplığı. Kahramanmaraş. Solmaz, S. (2005). Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı (İnceleme - Metin). Atatürk Kültür Merkezi yayını. Ankara. Taş, H. (2018). “Edebî Sanatların Metin Tamirine Katkısı”. Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan. Ed. Ü. Aslan - H. Taş - Ö. Zülfe. Yayın Evi. Ankara. 620-639. Tolasa, H. (1983). Sehî, Latîfî, Âşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16. YY.da Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi I. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. İzmir. Zülfe, Ö. (2012). Ali Nazîmâ: Muhtıra-i Belâgat. Yedirenk. İstanbul.