Bir Siyaset Biçimi Olarak Kuramsallaşma: Sünnî Kelam Geleneğinde İmâmetin Görünmeyen Epistemolojisi

Sünnî düşüncede imâmet meselesi itikâdî olmaktan ziyade tarihsel tecrübenin ve siyasal pozisyonlanmanın bir sonucu olarak şekillenmiştir. Bu çerçevede makale, Sünnî imâmet anlayışının geç teorileşmesinin sadece epistemolojik nedenlerle izah edilmesinin yetersiz olduğunu, bunun aynı zamanda siyasî bir stratejiye işaret ettiğini ortaya koymaktadır. Daha açık bir ifadeyle İslam siyaset düşüncesinde merkezi bir konu olan imâmet meselesinin Sünnî kelam geleneğinde neden geç bir dönemde kuramsallaştırıldığını sorgulamaktadır. Söz konusu gecikmenin epistemolojik yetersizlikten ziyade toplumsal düzeni koruma refleksiyle ilişkili olduğunu ifade etmektedir. Bu bağlamda teorileşme sürecini bir tür siyasal posizyon alma biçimi olarak değerlendirmektedir. Makale, hem erken dönem İslam toplumundaki imâmet tartışmalarının kelâmî literatürde nasıl ve ne zaman yer bulduğunu tarihsel veriler üzerinden incelemekte hem de teori üretiminin usûl ve ön kabullerle ilişkisini ortaya koymaktadır. Böylece İslam siyasî tarihi içindeki imâmet konusunun nasıl şekillendiğini ve Müslüman toplumdaki hangi sosyal ve politik düşüncelerin baskın olduğunu anlamayı hedeflemektedir. Bu bağlamda makale, kelam ilminin epistemolojik yapısından hareketle Sünnî imâmet teorisinin doğasını ve sınırlarını yeniden düşünmeyi amaçlamakta ve tarihsel süreklilik içinde imâmet anlayışının kelam, fıkıh ve siyaset literatürü üzerindeki dönüşümünü irdelemektedir.

In Sunnī thought, the issue of imāmah has been shaped less by theological reasoning and more by historical experience and political positioning. This article argues that the delayed theorization of the Sunnī conception of imāmah cannot be adequately explained through epistemological factors alone but rather reflects a broader political strategy. It investigates why imāmah, a central topic in Islamic political thought, was only theorized relatively late within the Sunnī theological tradition. The study contends that this delay stems not from epistemological insufficiency but from a concern aimed at preserving social order. In this regard, theorization is examined as a form of political positioning. The article explores the historical integration of early debates on imāmah into theological literature and how methodological assumptions and presuppositions shaped the development of doctrinal theory. It aims to understand how the concept of imāmah evolved within Islamic political history and what prevailing social and political ideas influenced its formation in the Muslim community. Accordingly, the article seeks to reassess the nature and limitations of the Sunnī doctrine of imāmah through the epistemological structure of kalām (Islamic theology), while also tracing its transformation across theological, jurisprudential, and political discourses.