Bir Siyaset Biçimi Olarak Kuramsallaşma: Sünnî Kelam Geleneğinde İmâmetin Görünmeyen Epistemolojisi

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 310 - 323, 15.12.2025

Enes Er

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1756900

Öz

Sünnî düşüncede imâmet meselesi itikâdî olmaktan ziyade tarihsel tecrübenin ve siyasal pozisyonlanmanın bir sonucu olarak şekillenmiştir. Bu çerçevede makale, Sünnî imâmet anlayışının geç teorileşmesinin sadece epistemolojik nedenlerle izah edilmesinin yetersiz olduğunu, bunun aynı zamanda siyasî bir stratejiye işaret ettiğini ortaya koymaktadır. Daha açık bir ifadeyle İslam siyaset düşüncesinde merkezi bir konu olan imâmet meselesinin Sünnî kelam geleneğinde neden geç bir dönemde kuramsallaştırıldığını sorgulamaktadır. Söz konusu gecikmenin epistemolojik yetersizlikten ziyade toplumsal düzeni koruma refleksiyle ilişkili olduğunu ifade etmektedir. Bu bağlamda teorileşme sürecini bir tür siyasal posizyon alma biçimi olarak değerlendirmektedir. Makale, hem erken dönem İslam toplumundaki imâmet tartışmalarının kelâmî literatürde nasıl ve ne zaman yer bulduğunu tarihsel veriler üzerinden incelemekte hem de teori üretiminin usûl ve ön kabullerle ilişkisini ortaya koymaktadır. Böylece İslam siyasî tarihi içindeki imâmet konusunun nasıl şekillendiğini ve Müslüman toplumdaki hangi sosyal ve politik düşüncelerin baskın olduğunu anlamayı hedeflemektedir. Bu bağlamda makale, kelam ilminin epistemolojik yapısından hareketle Sünnî imâmet teorisinin doğasını ve sınırlarını yeniden düşünmeyi amaçlamakta ve tarihsel süreklilik içinde imâmet anlayışının kelam, fıkıh ve siyaset literatürü üzerindeki dönüşümünü irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Politik-Teoloji , Teorileşme , Pratik , Usul , Metot

Theorisation as a Form of Politics: The Invisible Epistemology of Imāmah in the Sunnī Theological Tradition

Öz

In Sunnī thought, the issue of imāmah has been shaped less by theological reasoning and more by historical experience and political positioning. This article argues that the delayed theorization of the Sunnī conception of imāmah cannot be adequately explained through epistemological factors alone but rather reflects a broader political strategy. It investigates why imāmah, a central topic in Islamic political thought, was only theorized relatively late within the Sunnī theological tradition. The study contends that this delay stems not from epistemological insufficiency but from a concern aimed at preserving social order. In this regard, theorization is examined as a form of political positioning. The article explores the historical integration of early debates on imāmah into theological literature and how methodological assumptions and presuppositions shaped the development of doctrinal theory. It aims to understand how the concept of imāmah evolved within Islamic political history and what prevailing social and political ideas influenced its formation in the Muslim community. Accordingly, the article seeks to reassess the nature and limitations of the Sunnī doctrine of imāmah through the epistemological structure of kalām (Islamic theology), while also tracing its transformation across theological, jurisprudential, and political discourses.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Political-Theology , Theorisation , Practice , Uṣūl (Methodology) , Method

Kaynakça

• Anjum, Ovamir. “Political Metaphors and Concepts in the Writings of An Eleventh-Century Sunni Scholar, Abû al-Maʿâlî al-Juwaynî (419 – 478/1028 – 1085)”. Journal of Royal Asiatic Society (2016), 1-12.
• Assmann, Jan. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015.
• Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdulkâhir b. Tâhir et-Temîmî. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatu’d-Devle, 1928.
• Bâkillânî, Kadı Ebubekir Muhammed b. Tayyib. Temhîdu’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. thk. İmâduddîn Ahmet Haydar. Beyrut: Müessesetu’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1987.
• Bozan, Metin. İmâmiyye Şîası’nın Oluşumu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2018.
• Bozan, Metin. “Risalet Misyonunun Sürekliliği Söylemi Bağlamında Şia’da İmamet”. İlahiyat Akademi: Gaziantep Üniversitesi Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 14 (2021), 125-156.
• Black, Antony. Siyasal İslam Düşüncesi Tarihi -Peygamberden Bugüne-. çev. Sevda Çalışkan - Hamit Çalışkan. Ankara: Dost Kitapevi Yayınları, 2010.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Arap Aklının Oluşumu (Tekvînü’l-akli’l-Arabî). çev. İbrahim Akbaba. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
• Ceyhan, Mehmet Akif. “Adûdüddîn el-İci’nin İmâmet Anlayışı”. Uluslararası 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri 1 (2020), 437-448.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-ta‘rîfât. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1985.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Şerhu’l-Mevâkif. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yusuf. Ğiyâsü’l-ümem fî iltiyâsi’z-zulem. thk. Abdü’l-Azîm Mahmud ed-Dîb. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 3. Basım, 2011.
• Çetin, Maksut. Mâturidiliğin Siyaset (Hilâfet/İmâmet) Anlayışı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Crone, Patricia. Ortaçağ İslam Dünyasında Siyasi Düşünce. çev. Hakan Köni. İstanbul: Kapı Yayınları, 2007.
• Demircan, Adnan. “Üçüncü Halife Osman’a Yöneltilen Bazı Eleştirilere Bâkıllâni’nin Cevapları”. İSTEM: İslâm San‘at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi 4/8 (2006), 9-20.
• Düzgün, Şaban Ali. “İmamet/Politik Teoloji”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. 467-481. Ankara: Grafiker Yayınları, 3. Basım, 2013.
• Ebû Hanîfe. el-Fıkhu’l-ekber (İmâm-ı Azamın Beş Eseri içinde). çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 1992.
• Ebû Zehra, Muhammed. Ebû Hanîfe. çev. Osman Keskioğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2002.
• Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmâil. el-İbâne an usûli’d-diyâne. thk. Abbâs Sabbâğ. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1994.
• Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmâil. Kitâbu’l-luma‘ fi’r-red alâ ehli’z-zeyğ ve’l-bida‘. thk. Hamûde Ğurâbe. Londra, 1955.
• Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmâil. Makâlâtu’l-islâmiyyîn ve’htilâfu’l-musallîn. thk. Hellmut Ritter. Wiesbaden, 1980.
• Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmâil. Risâle ilâ ehli sağr. thk. Abdullah Şakir Muhammed Cüneydî. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2002.
• Evkuran, Mehmet. “Ehl-i Sünnet Kelâm’ında Siyaset Anlayışı -Vücûbu’l- İmâme (Yönetimin Gerekliliği) Ekseninde Bir Değerlendirme-”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) 6/2 (2006), 21-38.
• Evkuran, Mehmet. Sünnî Paradigmayı Anlamak -Bir Ekolün Politik ve Teolojik Yapılanması-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• Evkuran, Mehmet. “Coğrafya Kader midir? -Mekânın Kimlik ve Zihniyet Oluşumundaki Etkileri Üzerine-". Hitit İlahiyat Dergisi 23 (2024), 8-26.
• Farabi. İhsâü’l-ulûm (İlimlerin Sayımı). çev. Ahmet Ateş. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990.
• Geçit, Mehmet Salih. İslâm Kelâmında Siyâset ve İmâmet Tartışmaları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
• Gölcük, Şerafettin. “Bâkıllânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/531-535. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Gümüşoğlu, Hasan. İslâm’da İmâmet ve Hilâfet. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2017.
• Hallaq, Wael b. “Caliphs, Jurists and the Saljuqs In The Political Thought Of Juwayni”. Muslim World 1/74 (1984), 26-41.
• Hallaq, Wael b. “On the Authoritativeness of Sunni Consensus”. International Journal of Middle East Studies 18/4 (1986), 427-454.
• İbn Kuteybe. el-İmâme ve’s-siyâse. çev. Cemalettin Saylık. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
• İbn Kuteybe, ed-Dineverî. el-İmâme ve’s-siyâse (el-ma‘rûf bi târîhi’l-hulefâ). thk. Ali Şeyrî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Edvâ, 1990.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mukerrem İbn Manzûr el-İfrîkî el-Mısrî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, ts.
• İbn Nedîm. el-Fihrist. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
• ‘Îcî, Adûdü’d-Dîn el-Kâdî Abdürrahman b. Ahmed. el-Mevâkif fî ilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, ts.
• İlhan, Avni. “İmâmet Nazariyesinde Seçim ve Nass Münakaşası”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1983), 137-148.
• Korkmazgöz, Rıza. “İmamet Tartışmaları”. Sistematik Kelam. ed. İbrahim Aslan vd. 577-602. İstanbul: Fikir Kitap, 2024.
• Lambton, Ann. State and Government in Medival Islam. Oxford: Oxford University Press, 1981.
• Merçil, Erdoğan. “Büveyhîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/496-500. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Mucchielli, Alex. Zihniyetler. çev. Ahmet Kotil. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
• Nevbahtî, Hasan b. Musa. Fıraku’ş-Şîa. Beyrut: Menşûrâtu’r-Rıda, 2012.
• Öz, Mustafa. “Hişâm b. Hakem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/153-154. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Özarslan, Selim. “Ebû’l-Muîn en-Nesefî’nin İmâmet/Devlet Başkanlığı Anlayışı”. İslâmî Araştırmalar (Dergi) 14/3-4 (2001), 423-437.
• Özaydın, Abdülkerim. “Adudüddevle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/392-393. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Özdinç, Rıdvan. İtikat ve Siyaset: Sünnî Kelâmında İmamet-Hilafet Meselesi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
• Rosenthal, Erwin I. J. Ortaçağ’da İslâm Siyaset Düşüncesi. çev. Ali Çaksu. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
• Sâbûnî, Nurettin. el-Bidaye fî usûli’d-dîn. thk. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 18. Basım, 2018.
• Sancar, Faruk. “Sünni Kelam Sisteminin Selefîlik Karşısındaki Direnme Kapasitesi”. II. Uluslararası Dini Araştırmalar ve Küresel Barış Sempozyumu 2 (2016), 132-148.
• Siddiqui, Sohaira Z. M. Law and Politics under the Abbasids An Intellectual Portrait of al-Juwayni. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 2019.
• Siddiqui, Sohaira Z. M. “Power Vs. Authority: Al-Juwaynî’s Intervention In Pragmatik Political Thought”. Journal of Islamic Studies-Oxford University Press- 4 (2017), 1-29.
• Strauss, Leo. “Siyaset Felsefesi ve Tarih”. çev. Burhanettin Tatar. Siyasî Hermenötik. 79-108. İstanbul: Vadi Yayınları, 2016.
• Şâfiî, Muhammed b. İdris. er-Risâle. çev. Abdulkadir Şener - İbrahim Çalışkan. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• Şehristânî, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdilkerim b. Ebî Bekr Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. thk. Emir Ali Mehnâ - Ali Hasan Faûr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 3. Basım, 1993.
• Tatar, Burhanettin. İslam Düşüncesine Giriş. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2009.
• Varol, M. Bahaüddin. “”El-İmame ve’s-Siyâse” İsimli Eserin Müellifi İbn Kuteybe midir?”. İslâmî Araştırmalar (Dergi) 16/2 (2003), 308-321.
• Watt, W. Montgomery. İslam’da Siyasal Düşüncenin Oluşumu. çev. Ulvi Murat Kılavuz. İstanbul: Birey Yayınları, 2001.
• Watt, W. Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Sarkaç Yayınları, 4. Basım, ts.
• Yavuz, Abdullah Ömer. “Büyük Selçukluların Yıkılışından Moğol İstilasına Kadar Eşarîliğin Durumu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/45 (2022), 165-184.