Mehmed Sabri Yetkin’in Kur’ân’ın İ‘câzına Dair Risâlesi: Metin Neşri ve Analitik Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, 1942-1962 yılları arasında Amasya’da müftülük yapan Mehmed Sabri Yetkin’in (1884-1963) kaleme aldığı Kur’ân-ı Kerîm’in İ‘câzı ve İlâ-Âhiri’l-Eyyâm Beşeriyet içün Düstûr-ı A‘zam Olabileceğinin Beyânı adlı risâleyi incelemektedir. Çalışmanın amacı, Osmanlı Türkçesi ile yazılmış bu risâleyi ilim dünyasına kazandırmak ve metinde ileri sürülen i‘câz anlayışını dönemin ilmî ve fikrî bağlamı içinde değerlendirmektir. Çalışmada, Ankara Millî Kütüphane’de kayıtlı yazma nüsha esas alınmış; metin, yazma eser neşri ilkeleri çerçevesinde latinize edilmiş, gerekli görülen yerlerde sınırlı tashih ve açıklamalar eklenmiş, ardından klasik i‘câzü’l-Kur’ân birikimi ve modern yorumlar ışığında içerik analizi yapılmıştır. İslami ilimlerin birçok alanında telif, tercüme ve şerhleri bulunan Yetkin’e göre Kur’ân, yalnızca dinî veya edebî bir metin değil, aynı zamanda bütün ilim ve fenlerin temel esaslarını ihtiva eden hikmetli bir kitaptır. Müellif, risâlesinde Abdülkâhir Cürcânî’nin (ö. 471/1078-79) nazım teorisinden hareketle, Kur’ân’ın kıyamete kadar sürecek olan mucizevî yönünü temellendirmekte ve onu bireysel ve toplumsal hayat için vazgeçilmez bir rehber olarak takdim etmektedir. Risâlenin en dikkat çekici yönlerinden biri, Kur’ân’ın tedricî nüzûlü ile Hz. Peygamber ve ashâbının şahsında tezâhür eden yüksek ahlâk anlayışının i‘câz düşüncesi çerçevesinde ele alınmasıdır. Bu yönüyle risâle, Osmanlı’nın son döneminde etkisini hissettiren pozitivist düşünce eğilimlerine karşı Kur’ân’ın mucizevîliğini kelâmî ve aklî delillerle temellendiren önemli bir savunma metni niteliği taşımaktadır. Çalışma, Yetkin’in risâlesinin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde i‘câzü’l-Kur’ân düşüncesinin sürekliliğini gösteren önemli bir metin olduğunu ve klasik belâgat mirası ile modern yorumlar arasında güçlü bir köprü kurduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak makale, hem yazma hâlinde bulunan, neşredilmemiş bir risâleyi akademik araştırmalara kazandırmakta hem de geç dönem Osmanlı i‘câz anlayışının mahiyetine ışık tutarak belâgat ve Kur’ân araştırmalarına katkı sağlamaktadır.

Keywords

• Arap Dili ve Belâgatı
• Tefsir
• Mehmed Sabri Yetkin
• İ‘câzü’l-Kur’ân
• Peygamberliğin İspatı.

Mehmed Sabri Yetkin’s Treatise on the Miraculous Nature of the Qur’an: Textual Publication and Analytical Study

Abstract

This article examines the treatise entitled The Miraculous Nature of the Holy Qur’an and the Explanation That It Can Serve as the Supreme Guide for Humanity Until the End of Time, authored by Mehmed Sabri Yetkin (1884–1963), who served as the mufti of Amasya between 1942 and 1962. The aim of the study is to introduce this Ottoman Turkish treatise to the scholarly world and to evaluate the conception of iʿjāz presented in the text within its historical and intellectual context. The study is based on the manuscript preserved in the National Library of Ankara; the text has been transliterated in accordance with the principles of critical textual editing, with limited corrections and annotations where necessary, and subsequently analyzed in the light of the classical iʿjāz al-Qurʾān tradition and modern interpretations. According to Yetkin,who produced works in various fields of Islamic sciences, including authorship, translation, and commentary,the Qurʾān is not merely a religious or literary text, but also a book of wisdom encompassing the fundamental principles of all sciences and disciplines. Drawing on ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī’s (d. 471/1078–79) theory of naẓm, the author grounds the enduring miraculous nature of the Qurʾān and presents it as an indispensable guide for both individual and social life. One of the most striking aspects of the treatise is its treatment of the gradual revelation of the Qurʾān along with the exemplary moral character manifested in the person of the Prophet and his Companions within the framework of iʿjāz. In this respect, the treatise constitutes an important apologetic text that substantiates the miraculous nature of the Qurʾān through theological and rational arguments, particularly against the positivist intellectual trends that became influential in the late Ottoman period. The study demonstrates that Yetkin’s treatise represents a significant example of the continuity of iʿjāz al-Qurʾān thought during the transition from the Ottoman Empire to the Republican era and establishes a notable bridge between the classical rhetorical tradition and modern interpretive approaches. Consequently, the article not only brings an unpublished manuscript into academic circulation but also contributes to the fields of rhetoric and Qurʾānic studies by illuminating the nature of late Ottoman conceptions of iʿjāz.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• Tafsir
• Mehmed Sabri Yetkin
• Iʿjāz al-Qurʾān
• Proof of Prophethood.

References

1. Abdülcebbâr, Kâdî. Tenzîhü’l-Kur’ân ‘ani’l-metâ‘in. ed. Ahmed ‘Abdürrahîm es-Sâyih. yy: Mektebetü’n-Nâfize, 2006.
2. ‘Aclûnî, İsmail b. Muhammed b. ‘Abdu’l-Hâdî el-Cerâhî el-‘Aclûnî ed-Dimeşkî Ebu’l-Fidâ. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs ‘ammâ iştuhira mine’l-ahâdîs ‘alâ elsineti’n-nâs. ed. Abdu’l-Hamîd b Ahmed b Yûsuf b Hendâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1. Basım, 2000.
3. Açıl, Berat vd. Tenkîtli Neşir Kılavuzu (Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; İSAM Yayınları, 2020.
4. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, nşr. Şu‘ayb el-Arna’ût vd. (Beyrut: Müessesetü’r-Risâle), 1995.
5. Ayrancı, Şeyma. Mehmed Sabri Yetkin ve Kasîde-i Nûniyye Şerhi. Yüksek Lisans Tezi, Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
6. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. İ‘câzü’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 2009.
7. Bolay, Süleyman Hayri. Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
8. Cârullah, Musa. el-İslâm ve’t-tecrübe. Kazan: Matba’atü’l-Cevâib, 1910.

9. Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-i‘câz. ed. Mahmûd Şâkir. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 2012.
10. Çalar, Adem. İbn Cüzey ve Belâgat Uygulamaları. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2023.
11. Çavuşoğlu, Raşit. “Aliyyü’l-Kârî’nin Salavât-ı Şerîfesini 20. Asırdan Okumak: Amasya Müftüsü Mehmed Sabri Yetkin’in Salavât-ı Şerîfe Şerhi”. İslami İlimler Dergisi 14/2 (2019).
12. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü ve Tarihi. İstanbul: MÜİF Vakfı Yayınları, 1998.
13. Ebû Süleyman el-Hattâbî. Beyânü i‘câzi’l-Kurʾân. ed. Selâhuddîn b Ahmed el-İdrîsî. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1998.
14. Efendi, Musa Kâzım. “İ‘câzu’l-Kur’ân”. Sırât-ı Müstakîm 1/7 (Ekim 1908), 107. -----------------------Külliyât-ı Şeyhülislam Musa Kâzım (Dînî ve İçtimâî Makâleler). İstanbul: Evkaf-ı İslâmiyye Matbaası, 1336.
15. ----------------------- Safvetü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1335.
16. Elmacı, Seyhan. Mecdî‐zâde Mehmed Sabri Yetkin ve Yâsîn Sûresi Tefsiri’nin Transkripsiyonu ve Tahkîki. Yüksek Lisans Tezi, Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
17. Ersoy, Mehmed Âkif. Safahat. İstanbul: İnkılâb Yayınları, 2007.
18. Gülşen, Ekrem- Çelebi, Zehra. “Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın Tefsirinde İ’câzü’l-Kur’ân”. Turkish Studies Comparative Religious Studies XIV/2 (2019), 281-305.
19. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Belâğat İlmi ve Kur’ân”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2014), 10. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin (son). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
20. İbn Ebî’d-Dünyâ, Ebû Bekr ‘Abdullâh b. Muhammed el-Kureşî. Mudârâtü’n-nâs. ed. Muhammed Hayr Ramadân Yûsuf. Beyrut: Dârü İbn Ḥazm, 1. Basım, 1998.
21. İbn Fûrek. Mecmû‘u mu‘tekad Ebî’l-Hasan el-Eş‘arî. ed. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 2005.
22. İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şairleri. İstanbul: Maarif Matbaası, 1930.
23. Kârî, Ali. Mirkâtü’l-mafâtîh şerhu Mişkâtı’l-masâbîh. ed. Mahmûd Tantâvî. Bayrut: Dâru’l-Fikr, ts. -----------------------Şerhu’ş-Şifâ bi-ta‘rîfi hukûki’l-Mustafâ. ed. Ali Mûnî. Bayrût: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 2001.
24. Kattân, Mennâ‘ Halîl. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Mektebetü Vehbe, 1986.
25. Konaklı, Numan. “İ‘câzü’l-Kur’ân Fikri: Mahiyet, Tarihsel Süreç ve Literatür”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 43/2 (2012), 251-290.
26. Mâlik b. Enes, el-Muvatta‘, nşr. Muhammed Fu‘âd ‘Abdülbâkî, Kahire: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî,1406/1985.
27. Mehmed Sabri Yetkin. Kur’ân-ı Kerîm’in İ‘câzı ve ilâ-Âhiri’l-Eyyâm Beşeriyet İçün Düstûr-ı A‘zam Olabileceğinin Beyânı. Ankara: Milli Kütüphane, 7958.
28. Nâci, Muallim. İ‘câzü’l‐Kur’ân. İstanbul: Tercümân‐ı Hakîkat Matbaası, 1883.
29. Nursî, Said. İşârâtü’l-i‘câz fî mezânî’l-i‘câz. ed. Enver Şimşek. İstanbul: Sözler Neşriyat, 2006.
30. Öcalan, Mustafa. Din Eğitimi ve Öğretiminde Metodlar. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
31. Ömerî, Ahmed Cemâl. Mefhûmü’l-i‘câzi’l-Kurʾânî hatte’l-karni’s-sâdisi’l-hicrî. Kahire, 1984.
32. Özel, Recep Orhan. “Baba Oğul Amasyalı Üç Âlim ve Üç Terceme‐i Hâl: Abdurrahmân Kâmil Yetkin, Mehmed Sabri Yetkin, Ahmed Emrî Yetkin”. İçinde Osmanlı Dönemi İlmî Çalışmaları I, ed. Hasan Yerkazan, 169-172. Ankara: Sonçağ Akademi, 2021. -----------------------“Amasya’da Bir İlim Yuvası: Mecdîzâde Abdurrahman Kâmil Yetkin (ö. 1941) ve Oğulları Mehmed Sabri Yetkin (ö. 1963), Ahmet Emrî Yetkin (ö. 1974), Mustafa Niyazi Yetkin (ö. 1959)”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (2018).
33. Serdar Mutçalı. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık, 2012. Basım, 2012.
34. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Câmi‘u’l-ehâdîs. ed. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.
35. Şimşek, M. Sait. Günümüz Tefsir Problemleri. Konya: Hikmetevi Yayınları, 2022.
36. Tahir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1915.
37. Ulusoy, Ömer Mehmet. “Sırât-ı müstakim ve Sebîlü’r-reşâd Dergilerinde Kur’ân Tarihi ve Kıraate Yaklaşım”. Rize İlahiyat Dergisi 24 (01 Ekim 2023): 209-227.
38. Yavuz, Yusuf Şevki. “İ‘câzü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 10. Temmuz. https://islamansiklopedisi.org.tr/icazul-kuran ---------------------------. “Sarfe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 10. Temmuz. 2025).https://islamansiklopedisi.org.tr/sarfe
39. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. İstanbul: Eser Neşriyat, 1935.
40. Yılmaz, H. Kâmil. “Said Nursî’nin İşârâtü’l-İ‘câz Adlı Eserinde Kur’ân’ın İ‘câzı Anlayışı”. İslâmî Araştırmalar 5/1 (1991), 89-102.
41. Yurt, Mehmed Emin. “İ‘câzu’l-Kur’ân İlminin Mahiyeti ve Tarihsel Süreci”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2017), 191-226.
42. Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1407