Mehmed Sabri Yetkin’in Kur’ân’ın İ‘câzına Dair Risâlesi: Metin Neşri ve Analitik Bir İnceleme
Öz
Bu makale, 1942-1962 yılları arasında Amasya’da müftülük yapan Mehmed Sabri Yetkin’in (1884-1963) kaleme aldığı Kur’ân-ı Kerîm’in İ‘câzı ve İlâ-Âhiri’l-Eyyâm Beşeriyet içün Düstûr-ı A‘zam Olabileceğinin Beyânı adlı risâleyi incelemektedir. Çalışmanın amacı, Osmanlı Türkçesi ile yazılmış bu risâleyi ilim dünyasına kazandırmak ve metinde ileri sürülen i‘câz anlayışını dönemin ilmî ve fikrî bağlamı içinde değerlendirmektir. Çalışmada, Ankara Millî Kütüphane’de kayıtlı yazma nüsha esas alınmış; metin, yazma eser neşri ilkeleri çerçevesinde latinize edilmiş, gerekli görülen yerlerde sınırlı tashih ve açıklamalar eklenmiş, ardından klasik i‘câzü’l-Kur’ân birikimi ve modern yorumlar ışığında içerik analizi yapılmıştır. İslami ilimlerin birçok alanında telif, tercüme ve şerhleri bulunan Yetkin’e göre Kur’ân, yalnızca dinî veya edebî bir metin değil, aynı zamanda bütün ilim ve fenlerin temel esaslarını ihtiva eden hikmetli bir kitaptır. Müellif, risâlesinde Abdülkâhir Cürcânî’nin (ö. 471/1078-79) nazım teorisinden hareketle, Kur’ân’ın kıyamete kadar sürecek olan mucizevî yönünü temellendirmekte ve onu bireysel ve toplumsal hayat için vazgeçilmez bir rehber olarak takdim etmektedir. Risâlenin en dikkat çekici yönlerinden biri, Kur’ân’ın tedricî nüzûlü ile Hz. Peygamber ve ashâbının şahsında tezâhür eden yüksek ahlâk anlayışının i‘câz düşüncesi çerçevesinde ele alınmasıdır. Bu yönüyle risâle, Osmanlı’nın son döneminde etkisini hissettiren pozitivist düşünce eğilimlerine karşı Kur’ân’ın mucizevîliğini kelâmî ve aklî delillerle temellendiren önemli bir savunma metni niteliği taşımaktadır. Çalışma, Yetkin’in risâlesinin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde i‘câzü’l-Kur’ân düşüncesinin sürekliliğini gösteren önemli bir metin olduğunu ve klasik belâgat mirası ile modern yorumlar arasında güçlü bir köprü kurduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak makale, hem yazma hâlinde bulunan, neşredilmemiş bir risâleyi akademik araştırmalara kazandırmakta hem de geç dönem Osmanlı i‘câz anlayışının mahiyetine ışık tutarak belâgat ve Kur’ân araştırmalarına katkı sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Mehmed Sabri Yetkin’s Treatise on the Miraculous Nature of the Qur’an: Textual Publication and Analytical Study
Öz
This article examines the treatise entitled The Miraculous Nature of the Holy Qur’an and the Explanation That It Can Serve as the Supreme Guide for Humanity Until the End of Time, authored by Mehmed Sabri Yetkin (1884–1963), who served as the mufti of Amasya between 1942 and 1962. The aim of the study is to introduce this Ottoman Turkish treatise to the scholarly world and to evaluate the conception of iʿjāz presented in the text within its historical and intellectual context. The study is based on the manuscript preserved in the National Library of Ankara; the text has been transliterated in accordance with the principles of critical textual editing, with limited corrections and annotations where necessary, and subsequently analyzed in the light of the classical iʿjāz al-Qurʾān tradition and modern interpretations. According to Yetkin,who produced works in various fields of Islamic sciences, including authorship, translation, and commentary,the Qurʾān is not merely a religious or literary text, but also a book of wisdom encompassing the fundamental principles of all sciences and disciplines. Drawing on ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī’s (d. 471/1078–79) theory of naẓm, the author grounds the enduring miraculous nature of the Qurʾān and presents it as an indispensable guide for both individual and social life. One of the most striking aspects of the treatise is its treatment of the gradual revelation of the Qurʾān along with the exemplary moral character manifested in the person of the Prophet and his Companions within the framework of iʿjāz. In this respect, the treatise constitutes an important apologetic text that substantiates the miraculous nature of the Qurʾān through theological and rational arguments, particularly against the positivist intellectual trends that became influential in the late Ottoman period. The study demonstrates that Yetkin’s treatise represents a significant example of the continuity of iʿjāz al-Qurʾān thought during the transition from the Ottoman Empire to the Republican era and establishes a notable bridge between the classical rhetorical tradition and modern interpretive approaches. Consequently, the article not only brings an unpublished manuscript into academic circulation but also contributes to the fields of rhetoric and Qurʾānic studies by illuminating the nature of late Ottoman conceptions of iʿjāz.
Anahtar Kelimeler
