İdeolojik Temsil ve Arşiv Filmleri Aracılığıyla Ankara’nın Kentsel Hafızasının Yeniden İnşası

Abstract

Görsel ve işitsel geçmiş kayıtları olan belge filmler, yalnızca olayları belgelemekle kalmaz; aynı zamanda kolektif belleği inşa eder ve ideolojik anlatıların taşıyıcısı hâline gelir. Kent meydanları, sokakları, mimari unsurlarının yanı sıra siyasi törenlerin ve toplumsal yaşamın filmlerdeki temsilleri toplumsal imgelemin şekillenmesinde rol oynar. Bu tür arşiv malzemelerinin dijital ortama aktarılması ise hem bu görsel belgelere erişimi kolaylaştırmış hem de onların farklı şekillerde yorumlanmasının önünü açmıştır. Artık bu materyaller akademik, sanatsal çalışmalarda olduğu gibi farklı kamusal alanlarda daha katılımcı biçimlerde kullanılabilmektedir. Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından erişime açılan Film Mirasım adlı dijital arşivde yer alan ve 1923–1950 yıllarına ait Ankara görüntülerini içeren belge filmlere odaklanmaktadır. İçerik ve söylem analizleriyle yürütülen araştırma, başkent Ankara’nın simgesel mimari, resmi törenler, spor etkinlikleri ve Mustafa Kemal Atatürk ile İsmet İnönü gibi kurucu lider figürleri üzerinden nasıl görselleştirildiğini incelemektedir. Bu tekrar eden görsel motifler, modern ulus kimliğinin mekân ve iktidar temsili üzerinden sinema diliyle nasıl inşa edildiğine ışık tutmaktadır. Elde edilen bulgular, dijital arşivlerin sadece geçmişin belgelerini saklayan pasif yapılar olmadığını, aynı zamanda kültürel belleğin yeniden üretildiği canlı platformlar olduğunu göstermektedir. Ancak bu arşivlerde neyin seçilip dahil edildiği, görünürlük ve dışlama gibi meseleleri de beraberinde getirmekte; anlatıların kimin tarafından ve ne şekilde kurulduğu sorusunu gündeme taşımaktadır. Bu yönüyle çalışma, dijital arşivlerin hem baskın tarih anlatılarını yeniden üretme hem de daha çoğulcu, alternatif hafıza biçimlerine zemin hazırlama potansiyelini ortaya koymaktadır.

Keywords

• Ankara
• film arşivi
• bellek
• temsil

Constructiong Ankara's Urban Memory Through Archival Films and Ideological Representation

Abstract

As visual and auditory records of the past, actuality films, serve not merely to document events but to construct collective memory and support ideological narratives. As thought of the urban space, rituals, ceremonies, repsentations of people recorded by these films, they play a basic role in shaping the common imagination. As the digitization turned out this films to be more accessible through digital, open access archives, interpretive reuse possibilities of these audio-visual materials for artistic or research purposes arise. Within this framework, the article takes the archival web platform Film Mirasım (Film Heritage) of the Republic of Türkiye, Ministry of Culture and Tourism, as the case. The corpus selected of this archive focuses on the actuality films dated between 1923-1950, as the formative years of the Republic’s initial modernization, in the capital city Ankara. Content and discourse analysis is used to analyze the visualization of the capital city Ankara to better understand its role on the setting and the representation of new regime. After the categorization of films categories of symbolic architecture elements and places, recordings of official ceremonies, sports events as the symbol if modern life and citizen and founder politicians specially Atatürk and İsmet İnönü crystallized. As the films were reached out of a digital archive, results also emphasize the role of digitization turning these beyond being a storage space but a space where the cultural memory is kept and open to be written again and again. In this sense, as it is important to keep in mind that the production process of the films and the archive cannot be taken pure subjective, the article emphasizes the two sided structure of digital archives and actuality films, a tool to understand dominant historical, ideological axes and possible elements of alternative, more pluralistic history narrations with their reuse.

Keywords

• Ankara
• film archives
• memory
• representation

References

1. Adadağ, Ö. (2017). Un film, une capitale comme vitrine de la République: Ankara, le cœur de la Turquie. İletişim: Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 26, 157–177.
2. Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.
3. Aysal, N. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Giyim ve Kuşamda Çağdaşlaşma Hareketleri. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(22), 3–32.
4. Başar, M. E., & Erdoğan, H. A. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Tren Garları. Selçuk Üniversitesi Mühendislik, Bilim ve Teknoloji Dergisi, 24(3), 29–44.
5. Bayraktar, N. (2013). Tarihe Eş Zamanlı Tanıklık: Ulus ve Kızılay Meydanlarının Değişim Süreci. Ankara Araştırmaları Dergisi, 1(1), 20-35.
6. Berkhofer, R. F. (1997). Beyond The Great Story: History as Text and Discourse. Harvard University Press.
7. Bozaslan, B. M., & Çokoğulları, E. (2015). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Modern Eğitimin İnşası: Devletin Kurtarılmasından Devletin Kurulmasına. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 309–329.
8. Durakbaşa, A. (1988). Cumhuriyet Döneminde Kemalist Kadın Kimliğinin Oluşumu. Tarih ve Toplum, 9(51), 167–171.

9. Durakbaşa, A. (1998). Cumhuriyet Döneminde Modern Kadın Kimliği ve “Münevver Er kekler”. A. B. Hacımirzaoğlu (Ed.), 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler (29–50). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
10. Fossati, G. (2009). From Grain to Pixel: The Archival Life of Film in Transition. Amsterdam: Amsterdam University Press.
11. Fossati, G. (2012), Found Footage Filmmaking, Film Archiving and New Participatory Platforms. Found Footage: Cinema Exposed, 177-184.
12. Gelgeç B. A.(2009), Cumhuriyet Dönemi Kadın İmgesi Üzerine Bir Değerlendirme, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı 44, Güz,. 627-638.
13. Hesapçıoğlu, M. (2009). Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Eğitim Politikası ve Felsefesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 29(29), 121–138.
14. Kandiyoti, D. (1991). Women, Islam and the State. Middle East Report, 173, 9–14.
15. LeCompte, E. (1981). Who Owns History? Performıng Arts Journal. Vol. 6. No. 1. 50-53.
16. Lüleci, Y. (2014). Erken Cumhuriyet Döneminde Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği Arasındaki Sanatsal İlişkiler: “Ankara: Türkiye’nin Kalbi” Belgeseli Örneği. İnsan & İnsan, 2, 40-61
17. Nora, P. (1989). Between memory and History: Les lieux de mémoire. Representations, 26 (Special Issue: Memory and Counter-Memory), 7–24.
18. Rosenstone, R. A. (2006). History on Film/Film on History. Harlow: Pearson Education.
19. Sağlamtunç, T. (2005). Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluş Yıllarındaki Kültür Politikası ve Başkent Ankara. Türk Kütüphaneciliği, 19(2), 242–248.
20. Soysüren, A. H., & Yıldız, N. (2017). Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sinemasının Ulus- Devlet Politikalarıyla İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme. Karadeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 35(35), 95–110.
21. Sunbaş, A. (2013). Türk Modernleşmesini Ankara Palas Üzerinden Okumak: Doğu’dan Batı’ya Açılan Bir Pencere. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 31(1), 171–198.
22. Susam, A. (2015). Toplumsal Bellek ve Belgesel Sinema. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
23. Tankut, G. (1988). Ankara’nın Başkent Olma Süreci. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 8(2), 93–104.
24. Ülkenli, Z.K. (2017). İç İçe İki Genç Cumhuriyet Ütopyası ve Dönüşümleri: Ankara ve Atatürk Orman Çiftliği, Ankara Araştırmaları Dergisi, 5(1), 27-72.
25. Ülkenli, Z. K. (2023) Genç Cumhuriyet, Yeni Başkent ve Yeni Başkent'e Hediye; Atatürk Orman Çiftliği’nin 100. Yılında Cumhuriyet; Cumhuriyet Erdemdir, Ed. Rezzan Ünalp, Ufuk Üniversitesi, Ankara, 200-237.
26. Film Mirasım. https://filmmirasim.ktb.gov.tr/ (Accessed June 26, 2025)