Eskişehir Erkek Rüştiyesi: Mülkiyet İhtilafı ve Pedagojik Disiplin Denetimi

Abstract

Osmanlı Devleti’nde rüştiyeler; Tanzimat reformlarıyla şekillenen modern eğitim sisteminin temel yapı taşlarını oluşturmuş, devletin çağdaşlaşma politikaları doğrultusunda hem idadî mekteplerine öğrenci hazırlama hem de doğrudan devlet memurluğuna eleman yetiştirme işlevini üstlenmiştir. 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, rüştiyelerin taşrada yaygınlaşmasını hedefleyerek modern eğitimin merkezî bir sistem içinde örgütlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda Hüdavendigar vilayetine bağlı Eskişehir’de kurulan erkek rüştiyesi, hem idarî hem de malî bakımdan tipik bir taşra mektebi örneği sunmaktadır. Yerel halkın iane yoluyla inşa ettiği bina, kısa sürede Maarif ve Maliye Nezaretleri arasında mülkiyet ihtilafına konu olmuş; bu durum, taşrada devlet ile yerel topluluk arasındaki malî yetki sınırlarını görünür kılmıştır. Arşiv belgeleri ışığında yürütülen inceleme; muallim tayinleri, disiplin soruşturmaları, imtihan cetvelleri, ders programları ve mali yönetim uygulamaları üzerinden mektebin kurumsal yapısını ortaya koymaktadır. Özellikle bir muallim hakkında yürütülen disiplin soruşturması, modern eğitim anlayışının taşradaki uygulama sınırlarını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Darülmuallimîn mezunlarının yetersizliği, malî kaynak sıkıntıları ve disiplin uygulamalarındaki merkez-taşra gerilimi, Eskişehir örneğinde açık biçimde gözlemlenmiştir. 1910’da mektebin idadîye dönüştürülmesi ise, Osmanlı ortaöğretiminin yeniden yapılanması sürecinde Eskişehir’in modernleşme yönündeki ilerleyişini sembolize etmektedir.

Keywords

• Eğitim Tarihi
• Eskişehir Erkek Rüştiyesi
• Taşra Eğitimi
• Osmanlı Devleti
• İhtilaf

Property Dispute and Teacher Disciplinary Oversight at The Eskişehir Boys’ Rüştiye

Abstract

In the Ottoman Empire, rüştiyes constituted the fundamental building blocks of the modern education system, shaped by the Tanzimat reforms, which assumed the dual function of preparing students for both idadî schools and directly for employment in the state bureaucracy, in line with the state’s modernization policies. The Regulation of Public Education (1869) aimed to expand rüştiyes in the provinces, thereby laying the groundwork for the organization of modern education within a centralized system. In this context, the boys’ rüştiye established in Eskişehir, a district of the Hüdavendigar province, presents a typical example of a provincial school in both administrative and financial terms. The building constructed with public donations soon became the subject of a property dispute between the Ministries of Education and Finance; this situation highlighted the boundaries of financial authority between the state and the local community in the provinces. An examination of archival documents reveals the school's institutional structure through teacher appointments, disciplinary investigations, examination registers, curricula, and financial management practices. In particular, a disciplinary investigation against a teacher is noteworthy for highlighting the limitations of implementing modern educational principles in the provinces. The inadequacy of Darülmuallimîn graduates, the shortage of financial resources, and the center-province tension in disciplinary practices are clearly evident in the Eskişehir case. The conversion of the school into an idadî in 1910 symbolizes Eskişehir’s forward movement toward modernization during the restructuring of Ottoman secondary education.

Keywords

• History of Education
• Eskişehir Boys’ Rüştiye
• Provincial Education
• Ottoman Empire
• Dispute

References

1. Akdeniz, A. (2025). Kilis Rüsdiye Mektebi. Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi (YASAD), 4(1), 1-22. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4787494
2. Altınova, A. (2010). Osmanlı modernleşmesinde rüşdiye mektepleri [Unpublished doctoral dissertation]. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Aydın, M. (2014). II. Abdülhamid döneminde Manastır vilayetinde rüşdiye okullarının gelişimi. History Studies, 6(5), 51-84. https://www.historystudies.net/dergi/tar201512fbcbe.pdf
4. Bilirli, T. (2021). Osmanlı Devleti’nde modern eğitim kurumlarından rüşdiye mektepleri: Çaycuma Rüşdiye Mektebi örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3834-3852. https://doi.org/10.15869/itobiad.978830
5. Cücük, E. (2020). Osmanlı'da eğitimin modernleşmesi ve Ahmed Kemal Paşa biyografisi, eğitim politika ve uygulamaları. Pegem Akademi, Ankara.
6. Cücük, E., & Doğan, A. (2020). Osmanlı Devleti’nde eğitimin modernleşmesi bağlamında öncü bir şahsiyet: Ahmed Kemal Paşa’nın eğitim politika ve uygulamaları (1847-1878). Kastamonu Education Journal, 28(6), 2465-2483. https://doi.org/10.24106/kefdergi.786703
7. Çakmak, B. (2017). Gediz Kazası Erkek Rüşdiye Mektebi (1873-1907) ve Mehmet Emin Efendi’nin muallim-i sani tayini. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 14(1), 223-251. http://mtad.humanity.ankara.edu.tr/171-1412017-848.php
8. Çakmak, B., & Gökçeoğlu, B. (2016). Milas Kazası Erkek Rüştiye Mektebi. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 25, 41-64. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/583928

9. Çapar, O. (2023). Osmanlı Devleti’nde modern bir eğitim kurumu: Düzce Rüşdiye Mektebi (1874-1913). SDU Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 60, 125-147. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3419980
10. Çetin, S., & Köse, R. (2025). Gaza Rüştiye School (Gazze Rüştiye Mektebi). Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 7(7), 205-234. https://doi.org/10.59054/hed.1579531
11. Çınar, S. (2005). Eskişehir eğitim tarihi (1876-2004) [Unpublished master’s dissertation]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Demir Görür, E. (2015). İnas rüştiye mektepleri: Yanya Hamidiye İnas Rüştiye Mektebi örneği. The Journal of International Social Research, 8(36), 311-322. https://doi.org/10.17719/jisr.2015369509
13. Fortna, B. C. (2005). Mekteb-i Hümayun. İletişim Yayınları.
14. Gülenç, A. (2024). Osmanlı Devleti’nde eğitimdeki modernleşmenin taşraya yansıması: Akçaabad Mekteb-i Rüşdiyesi örneği. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 22, 169-199. https://doi.org/10.21021/osmed.1477926 Kaya Doğanay, F. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e rüşdiye mektepleri [Unpublished doctoral dissertation]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Kısa, A. (2022a). Osmanlı modern eğitim anlayışının taşraya yansımasına bir örnek: Tefenni Rüştiye Mektebi. SDU Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 56, 151-166. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1739998
16. Kısa, A. (2022b). Osmanlı döneminde Antalya’da kız çocuklarının eğitimi: Antalya İnâs (kız) İbtidâîsi (ilkokulu) / Rüştiyesi (ortaokulu). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 22(44), 5-38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/72559/1177282
17. Kısa, A. (2023). Antalya junior high school as the first example reflecting the ottoman modern educational approach in Antalya. Adalya, (26), 337-361. https://doi.org/10.47589/adalya.1414888
18. Patoğlu, E. B. (2024). Osmanlı modern eğitim politika ve uygulamaları: Kesriye Erkek Rüştiye Mektebi üzerine kurumsal bir inceleme. Z. Özlü, M. M. Cay ve L. Akcan (Ed.), Balkan göçleri: Tarihten günümüze bir yolculuk içinde (ss. 369-393). Çanakkale: Paradigma Akademi.
19. Patoğlu, E. B. (2018). Osmanlı Devleti’nde askeri rüştiyeler [Unpublished doctoral dissertation]. Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Patoğlu, F. (2025). Kadının modern eğitime ilk adimi: İnas rüştiyeleri [Unpublished doctoral dissertation]. Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Pehlivan Ağırakça, G. (2017). İnas rüşdiyeleri’nde (kız ortaokullarında) ahlâk dersleri: “Kızlara Mahsus İlmî Ahlâk” ders kitabı örneği. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 56-77. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2659045
22. Somel, S. A. (2015). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi (1839-1908). İletişim Yayınları.
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (2010). TBMM albümü 1920-2010 (Yayın No. 1, Cilt I). TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları.
24. Tekdal, D. (2020). Osmanlı modernleşme döneminde bir taşra okulu: Malatya Erkek Rüşdiyesi (1870-1899). e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12(3), 369-409. https://doi.org/10.26791/sarkiat.747355
25. Turhan Sarıköse, S. (2020). Bartın Rüştiye Mektebi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(5), 3126-3147. https://doi.org/10.15869/itobiad.749897
26. Türkol, R. (2007). Eyüp Askerî Rüştiyesi’nin (1910-1916) giden evrak defteri ve değerlendirilmesi. Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale.
27. Ürkmez, N., & Tozlu, S. (2016). Modernleşme Dönemi Osmanlı taşrasında eğitim kurumları (Gümüşhane örneği). Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 14(20), 81-114. https://acikerisim.comu.edu.tr/server/api/core/bitstreams/f395b30d-9c25-4e3e-b282-596a062c2739/content
28. Yıldırım, C. (2020). Sivas kız (inas) rüştiyesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, 1(1), 77-102. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1144088