ŞAH İSMAİL HATAYÎ’DE "KUTUP/MEHDİ” İNANCI

Safevi Devleti’nin kurucusu olan Şah İsmail (1487-1524), aynı zamanda büyük bir sanatçıdır. Şiirlerinde “Hataî/Hatayî” mahlasını kullanan Şah İsmail, XVI. yüzyılın en önemli Azeri-Türk şairlerindendir. Şah İsmail’in kurduğu devlet, Şiilik temeli üzerine inşa edilen tarikat devletidir. Devlet heterojen bir yapıya sahiptir. Çeşitli milletlere mensup insanları bir arada tutmaya çalışan Şah İsmail, halkın mücadele heyecanını canlı tutmak için şiirlerinde kutup/mehdi inancını sürekli işlemiştir. Çünkü Şah İsmail için şiir, ideolojik mesajların verildiği bir araçtır. Divan’ının yanı sıra Dehnâme ve Nasihatnâme adlı bilinen eserlerinde de bu ideolojik tavır açık biçimde görülmektedir. Sanatının ayırıcı niteliği şiirlerinde bir propaganda vasıtası olarak kullandığı ideolojisidir. Şah İsmail hem halifeleri hem de şiirleri vasıtasıyla kendisini Anadolu’daki konar-göçer Alevi Türkmen halkına mehdi olarak tanıtmıştır. Şiirlerinde bir tarikat şeyhi/mürşidi olarak görülmüştür. Şah İsmail, Erdebil sufiliğinin yanı sıra Akkoyunlu hanedanının da varisidir. Uzun Hasan’ın torunu olması ona siyasi bir karizma da katmıştır. Soylu bir aileye mensubiyeti, seçkin dinî lider dedesi Şeyh Safiyüddin’in mirası, soyunu Hz. Peygamber’e (sav) dayandırması, karizmatik ve olağandışı kişisel özellikleri onun kutup/mehdi olarak görülmesini sağlamıştır. Şah İsmail iktidarı ele alıp tanrısal düzeni sağlayacaktır. Sosyal, siyasi, dinî kaosu sona erdirecektir. Şah İsmail’in çok kısa sürede büyük bir devlet kurmasını sağlayan en önemli nedenlerden biri de mehdilik iddiasıdır. Bu çalışmada Şah İsmail’in şiirlerinde kutup/mehdi inancının varlığı incelenmiştir. İncelemede Şah İsmail’in şiirleri esas alınmıştır. Şah İsmail’in kısa bir sürede ve çocuk denecek yaşta tahta geçmesinde, güçlü bir devlet kurmasında kutup/mehdi inancının etkisinin olup olmadığı araştırılmıştır. Şiirlerinde işlediği düşüncelerden yola çıkılarak Şah İsmail’in bu inancı siyasi güç kullanmada etkin biçimde kullandığı görülmüştür. Şah İsmail’in hayatı, içinde bulunduğu kültürel ortam, tasavvufun halk üzerindeki etkisi kutup/mehdi inancının halk üzerindeki tesirini arttırmıştır. Şah İsmail ile ilgili halk arasında efsaneler yaratılmış, mehdi olarak kabul edilmiştir.