Türkiye Türkçesi Ağızlarında Kibir Kavramı Etrafında Şekillenen Söz Varlığı

Türkiye Türkçesi ağızlarındaki söz varlığı, ölçünlü dil dışında kullanılmaya devam eden sözcükleri içerir ve ayrı bir değer arz eder. Ağızlardaki söz varlığını içeren temel kaynağımız Derleme Sözlüğü’dür. Bununla birlikte bu bağlamda hazırlanan kitaplar, tezler ve katkı niteliğinde olan bazı makale boyutunda çalışmalar da bulunmaktadır. Bu çalışmada, kibir kavramı etrafında Anadolu ağızlarında şekillenen söz varlığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Kibir, çok yönlü bir kavram olup psikolojik, dinî, ahlaki, sosyolojik açılardan ele alınabilir. Dildeki yansıması ise bu çalışma ile Anadolu ağızları üzerinden ele alınmaya çalışılmıştır. Bunun için Derleme Sözlüğü başta olmak üzere “Derleme Sözlüğü’ne Katkılar” biçiminde hazırlanmış yirmi bir adet makale taranmıştır. Kibir, tek başına ele alınabilecek bir kavram olmadığı ve birçok kavramla iç içe geçtiği için onunla birlikte gurur, bencillik, övünme, bilgiçlik taslama, çalım/gösteriş yapma, hor görme ve şımarıklık kavramlarıyla birlikte ele alınmıştır. Ayrıca karşıt kavram olarak karşımıza çıkan alçak gönüllülük ile ilgili söz varlığı da çalışmaya dâhil edilmiştir. Tespit edilen söz varlığı sınıflandırılarak alt başlıklar hâlinde sunulmuştur. Yapılan taramalarla kibir kavramının ifadesinde kullanılan söz varlığının oldukça geniş ve zengin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bilhassa Türkçenin kavramların ifadesinde sıklıkla kullandığı somutlaştırma gücünü bu kavramla daha üst düzeylere taşıdığı görülmüştür. Kibir kavramının ifadesinde kullanılan söz varlığının sayıca üstün olduğu belirlenmiştir. Bu durumun alçak gönüllülük kavramı için geçerli olmadığı, bu kavramın ifadesinde kullanılan söz varlığının çok daha az sayıda sözcükten ibaret olduğu tespit edilmiştir.

The vocabulary in Modern Turkish dialects includes words that continue to be used apart from the standard language and has a special value. The main source containing the vocabulary in dialects is Derleme Sözlüğü. In addition, there are books, theses and some article-sized contribution studies prepared in this context. In this study, it has been tried to reveal the vocabulary shaped in Anatolian dialects around the concept of arrogance. Arrogance is a multifaceted concept and can be handled from psychological, religious, moral and sociological perspectives. Its reflection in the language has been tried to be handled through Anatolian dialects in this study. For this purpose, twenty-one articles, especially Derleme Sözlüğü, were scanned. Since arrogance is not a concept that can be handled alone, it has been handled together with the concepts of pride, egoism, boasting, pedantry, strutting/flaunting, despising/humiliation and conceit. In addition, the vocabulary related to humility is also included in the study. The identified vocabulary is classified and presented under subheadings. Through the scans, it is concluded that the vocabulary used to express the concept of arrogance is quite broad and rich. In particular, it is seen that Turkish has carried the power of concretization, which it frequently uses in the expression of concepts, to higher levels with this concept. It is determined that the vocabulary used to express the concept of arrogance is superior in number. But the vocabulary used in the expression of the concept of humility consists of a much smaller number of words.