Güvercin Destanı’nın Anlam Katmanları: Greimas Modeliyle Göstergebilimsel Bir İnceleme

Year 2025, Volume: 10 Issue: 2, 1329 - 1347, 31.08.2025

Ferda Merve Karamanoğlu , Nagehan Karamanoğlu

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1689068

Abstract

Anadolu’da şekillenen Dinî-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı geleneği içinde yer alan Güvercin Destanı, yalnızca biçimsel yapısı ve içerdiği temalar bakımından değil, aynı zamanda taşıdığı sembolik anlamlar açısından da dikkat çekici bir örnektir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda destanın edebî yönü, motif çeşitliliği ve hayvan sembollerine ilişkin çözümlemeler öne çıkmış; ancak anlatının derin yapısında yer alan anlam katmanları ile sembolik yapıların sistematik bir şekilde değerlendirildiği kapsamlı bir inceleme gerçekleştirilmemiştir. Bu bağlamda, mevcut çalışmanın amacı Güvercin Destanı’nı yalnızca tematik ve biçimsel düzeyde değil, aynı zamanda anlatıdaki anlam üretim süreçleri açısından da değerlendirmek ve böylece eserin altında yatan kültürel ve metafizik kodları ortaya koymaktır. Çalışmada, anlatı çözümlemesi için Algirdas Julien Greimas’ın göstergebilimsel çözümleme kuramı temel alınmış; bu doğrultuda destan yüzey yapı ve derin yapı olmak üzere iki ayrı düzlemde ele alınmıştır. Yüzey yapıda eyleyenler ve anlatı içindeki dönüşümler incelenmiş, derin yapıda ise simgesel değişim süreçleri, karakterlerin don değiştirme temsilleri ve manevi alanlara işaret eden yapıların analizi gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, Güvercin Destanı’nın sıradan bir halk anlatısının ötesinde, dinî ve kültürel anlam evrenine ait çok katmanlı bir yapıyı barındırdığını ve bu yönüyle toplumsal belleğin şekillenmesinde önemli bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Sonuç olarak, destanın halk edebiyatı geleneği içerisindeki yeri yalnızca biçimsel zenginliğiyle değil, aynı zamanda temsil ettiği derin manevi dokuyla da pekiştirilmektedir.

Keywords

Güvercin Destanı , halk anlatısı , Greimas , göstergebilim

The Layers Of Meaning İn The Pigeon Epic: A Semiotic Analysis Through Greimas’ Model

Abstract

The Güvercin Destanı (The Pigeon Epic) within the tradition of Religious-Sufi Turkish Folk Literature, shaped in Anatolia, stands out for its formal structure, thematic content, and symbolic meanings. Previous studies have highlighted the literary features of the epic, the diversity of its motifs, and its use of animal symbolism; however, a comprehensive analysis that systematically explores the deeper layers of meaning and symbolic structures within the narrative has yet to be conducted. In this context, the present study aims to evaluate Güvercin Destanı at the thematic and formal levels and in terms of its processes of meaning production, thereby uncovering the cultural and metaphysical codes embedded within the text. For the narrative analysis, the study is grounded in Algirdas Julien Greimas’s semiotic theory, through which the epic is examined on two structural planes: the surface structure and the deep structure. At the surface level, actants and transformations within the narrative are analyzed; at the deep level, the focus is placed on symbolic transformations, representations of metamorphosis, and structures that point to metaphysical dimensions. The findings indicate that Güvercin Destanı transcends the scope of a simple folk tale and embodies a multilayered structure of meaning rooted in religious and cultural systems. In this respect, it plays a significant role in shaping collective memory. Ultimately, the place of the epic within the folk literature tradition is reinforced by its formal richness and the profound spiritual fabric it represents.

Keywords

The Pigeon Epic , folk narrative , Greimas , semiotics , layers of meaning

References

• Aktulum, Kubilay. (2013). Folklor ve Metinlerarasılık. Konya: Çizgi Kitabevi.
• Aslan, Namık. (2006). “Manzum Dini Hikâyeler ve Kirdeci Ali’ye Ait Olduğu Söylenen İki Hikâye Metni (Güvercin ve Geyik Destanları)”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(20), 189-207.
• Bal, Halime. (2021). Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesinde Yer Alan BY00003676 Numaralı Yazma Üzerine Bir Araştırma. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Barthes, Roland. (2014). Çağdaş Söylenler. İstanbul: Metis Yayınları.
• Bayrav, Süheyla. (1999). Dilbilimsel Edebiyat Eleştirisi. İstanbul: Multilingual Yayınları.
• Bulut, Muhammet Ali. (2022). Adalet Ağaoğlu’nun Öykülerinin Algirdas Julien Greimas’ ın Eyleyenler Modeline Göre İncelenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Uşak: Uşak Üniversitesi.
• Cebrail. https://islamansiklopedisi.org.tr/cebrail (Erişim tarihi: 15.03.2025).
• Erciyas, Osman., & Oruç, Duygu. (2013). Güvercin Destanları Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. Electronic Turkish Studies, 8(1)., 1397-1406.
• Ersoylu, Halil. (2015). Türk Kültüründe Kuşlar. İstanbul. Ötüken Neşriyat.
• Kurum, Uygar. (2022). Velâyetnâmelerde Geçen Şekil Değiştirme Motifinin Fonksiyonları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 104, 167-186.
• Kuzubaş, Muhammet. (2008). Manzum Bir Destan Kitabı (Destân-ı Veysel Karânî, Vefât-ı Hz. Fâtıma, Vefât-ı Hz. İbrâhîm, Hikâyet-i Gügercin, Hikâyet-i Geyik). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(2), 304-340.
• Lotman, Yuri. (2012). Düşünen Dünyaların İçinde (İnsan-Metin-Semiyosfer-Tarih). Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
• Mikail. https://islamansiklopedisi.org.tr/mikail (Erişim tarihi: 15.03.2025).
• Rifat, Mehmet. (2009). Göstergebilimin ABC’si. İstanbul: Say Yayınları.
• Rifat, Mehmet. (2013). Açıklamalı Göstergebilim Sözlüğü: Kavramlar-Yöntemler-Kuramcılar-Okullar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Saussure, Ferdinand De. (2005). Genel Dilbilim Dersleri (Çev. Berke Vardar). İstanbul: Multilingual Yayınları.
• Sürücü, Betül. (2021). Geyik Ve Güvercin Destanında Hayvan Temsili: Duygudaşlık, Mucize Ve İhtida. Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), 129-160.
• Uçan, Hilmi. (2016). Yazınsal Eleştiri ve Göstergebilim Kuram-Uygulama, Çözümleme Örnekçeleri. İstanbul: İz Yayıncılık.
• Uysal, Yasin. (2021). Halk Tipi Mesnevî Geleneği ve Güvercin Destanı’nın Vatikan Nüshası Hakkında Bir İnceleme. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 4(7), 117-134.
• Vardar, Berke. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları.