Yazım Geleneği ile Dil İlişkisi Açısından {-(X)p} Zarf-Fiil Ekinin Türk Dilindeki Gelişimi

Year 2026, Volume: 11 Issue: 1, 431 - 469, 26.03.2026

Mustafa Karataş

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853448

https://izlik.org/JA86ZD67XW

Abstract

Temel işlevi “iletişim” olmakla birlikte dünyanın anlaşılmasını ve öğrenilmesini de sağlayan dil; insanın çeşitli çizgileri, şekilleri veya işaretleri kullanmayı öğrenmesiyle hem sözlü hem de yazılı bir sistem olarak kullanılmaya başlamıştır. Dillerin yazıya geçirilmesiyle önce yazılı diller, bu dillerin işlenerek ölçünlüleştirilmesiyle yazı dilleri ortaya çıkmıştır. Yazı dillerinin resmî dil olarak kurumsallaşması ve buna bağlı olarak bu dillerin bilim, felsefe, sanat ve edebiyat dili olarak da kullanılabilecek gelişmişliğe ulaşmış biçimlerine ise yüksek diller adı verilmektedir.
Türk dilinin tarih boyunca ortaya çıkan değişkelerinden bazıları yazı dili olarak kullanılmıştır. Bu yazı dillerinin ölçünlüleşmesini belirleyen ve etkileyen en önemli etken de kullanılan alfabeler ve buna bağlı oluşturulan yazım gelenekleri olmuştur. Bu durum etkisini günümüzde de devam ettiren, Türk dilinin temel ses bilgisi kurallarına aykırı bazı yazım özelliklerinin ve kurallarının ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Dil ile yazım arasındaki “genetik” uyumsuzluğun, Türk dilindeki {-(X)p} zarf-fiil ekinden hareketle art zamanlı bir yöntemle incelenmesi temel amacını taşıyan bu çalışmada, bu zarf-fiil ekinin farklı alfabelerle yazılan Türk lehçelerindeki görünümü hakkında bilgi verilmiş, bu örneklerden hareketle ekin ünsüzünün niteliği belirlenmeye çalışılmış ve yazım geleneklerindeki farklılıklar göz önüne alınarak yazım ile dil arasındaki uyumsuzluğa dikkat çekilmiştir. İnceleme sonucunda ekteki ünsüzün açık bir biçimde /-p/ olduğu, tarihten günümüze devam eden “b” harfli yazımların Uygur yazım geleneğinden ve eklerin yazımının değişime çok daha dirençli olmasından kaynaklandığı ve bu yazımların da dili/sesi şekillendirdiği belirlenmiştir.

Keywords

Zarf-Fiil Eki , Yazım Geleneği , Yazım Kuralları , Dil ile Yazı İlişkisi

The Historical Development of the Adverbial Suffix {-(X)p} in Turkish with Respect to the Relationship Between Writing Tradition and Language

https://izlik.org/JA86ZD67XW

Abstract

While its primary function is “communication,” language also facilitates understanding and learning about the world. As humans learned to use various lines, shapes, or signs, language began to be used as both an oral and written system. With the transcription of languages into writing, written languages first emerged, and then, through the standardization of these languages, literary languages came into being. The institutionalization of written languages as official languages and, consequently, their development into forms that can also be used as languages of science, philosophy, art, and literature can be referred to as high level languages.
Some of the variations that have emerged in the Turkish language throughout history have been used as written languages. The most important factor determining and influencing the standardization of these written languages has been the alphabets used and the spelling traditions established accordingly. This situation has led to the emergence of some spelling features and rules that are contrary to the basic phonological rules of the Turkish language, and this situation continues to have an impact today.
This study, which aims to examine the “genetic” incompatibility between language and spelling using a time-based method based on the {-(X)p} adverbial participle suffix in the Turkish language, provides information about the appearance of this adverbial participle suffix in Turkish dialects written in different alphabets. attempts are made to determine the nature of the consonant in the suffix based on these examples, and attention is drawn to the incompatibility between spelling and language, taking into account differences in spelling traditions. The analysis concludes that the consonant in the suffix has a clear form.

Keywords

Adverbial Participle Suffix , Writing Tradition , Writing Rules , Relationship Between Language and Writing

References

• Abdinazimov, Şəmşetdin (1997). Berdaq Xəm Qaraqalpaq Jazba Ədebiy Tili. Nökis: Qaraqalpaqstan Baspası.
• Abdulreşit, Bekir (2013). Chinese Minority Languages and Literatures. A Philological Study of Old Uyghur Medical Documents. China: Minzu University of China.
• Abdulvahit Kâşgarlı, Raile (2020). “20. Yüzyılın Başından Günümüze Uygur Türklerinin Kullandığı Alfabeler ve Bu Alfabeler İle Basılan Şiirler Üzerine Bir Değerlendirme”, Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi 4 (2), 269-287.
• Adiloğlu, Adilhan (2017). “Karaçay-Malkar Türkçesiyle ve Arap Harfleriyle Basılmış Bir Eser ‘Kitabü’l-İmân Ve’l-İslâm”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, XIV (54), 75-116.
• Akar, Ali (2018). Oğuzların Dili. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Akbay, İsmail (İsmail Efendi Teberdiçi) (1916). Ana Tili. Tiflis.
• Akca, Hakan (2018). Kumuk Türkçesiyle Yazılmış Arap Harfli Bir Vaaz Kitabı: Gül Bağça (İnceleme-Metin-Aktarma-Dizin). Ankara: Gece Kitaplığı.
• Akca, Hakan (2000). Kumuk Türkçesiyle Bir Kerbelâ Mersiyesi Kurûbü’l-Belâ, İnceleme-Metin-Gramatikal İndeks. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Aktaş, Erhan (2016). “Hakas Türkçesi”. Çağdaş Türk Lehçeleri Metin Aktarmaları (Ed. Nergis Biray). İstanbul: Kesit Yayınları.
• Aliyev, Salav M. (1989). “Asrular Seze Gelgen Asıl Söz” Dagestanskoye Knijnoye İzdatel’stvo, Maxaçkala.
• Altan, Gülşah (2025). Resullerin Amellerinin ve Risallerinin Yunani Lisanından Türk Lisanına Tercümesi (Metin-İnceleme-Dizin). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir: Kapadokya Üniversitesi.
• Appalanь, Xasan Appa (Xasan Aliyeviç Appayev )(1935). Qara Kybyr. Qaracaj-Oblnasızdat Mikojan-Şaxaq.
• Aqamalb Oqlb (1928). Jәꞑi Tyrk Əlifʙesiniꞑ Muvaffaqьjatь. Әlәngә.
• Aqmanbetov, T. A. (1985). Alal Qosaq- Noğay Halq Ertegiler, Şerkessk: Stavropol Kniga Baspası.
• Arat, Reşit Rahmeti (1992). Atebetü’l-Hakayık. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Arat, Reşit Rahmeti (1999). Kutadgu Bilig I Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Argunşah, Mustafa (2020). “Gagavuzların Latin Alfabesine Geçiş Süreci, Uygulamaları ve Sonuçları”. Türk Dünyasında Ortak Alfabe-Uygulamalar, Arayışlar, Teklifler. (Ed. Okan Yeşilot, Özlem Deniz Yılmaz, Yeşim Çağlar, Bihter Gürışık Köksal). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Argunşah, Mustafa ve Galip Güner (2015). Codex Cumanicus, İstanbul: Kesit Yayınları.
• Argunşah, Mustafa ve Gülden Sağol Yüksekkaya (2015). Karahanlıca, Harezmce, Kıpçakça Dersleri: İstanbul: Kesit Yayınları.
• Arıkoğlu, Ekrem (2007). “Hakas Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Arıkoğlu, Ekrem (2007). “Tuva Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri, (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Arıkoğlu, Ekrem ve Klara Kuular (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Arız, Erkin ve Abdubesir Şukuri (2009). Orhun Abideleri. Beyjin: Milletler Neşriyatı.
• Assan, Guliza (2020). 19. Yüzyılın Başından Günümüze Kadar Kazak Türkçesinin Yazımı ve Alfabe Meselesi. Yayımlanmış Yüksek Lisan Tezi. Niğde: Ömer Halis Demir Üniversitesi.
• Ata, Aysu (2004a). Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylansd Nüshası). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ata, Aysu (2004b). “Karahanlı Türkçesinin İlk Eseri”. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi. 14, 95-102.
• Atalay, Besim (1945). Ettuhfet-üz-Zekiyye Fi'l-Lûgati't-Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atsız, Hüseyin Nihal (1928). ''Türkistan İstiklalcilerinin Türküsü''. Yeni Türkistan Dergisi 14 (15), 26.
• Aydın, Erhan (2024). Orhon Yazıtları (Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Öngi, Küli Çor), İstanbul: Bilge Yayınları.
• Aydıner, Mustafa (2024). Kuruluş Dönemi Başkurt Yazı Dili, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi.
• Batu (1928). “Til vә ьmla mәs’әlәsi ystidә ʙir nicә sөz”. Әlәngә (12), 17-18.
• Benzing, Johannes (1947). “The Forest-Demon’ A Tatar Poem of Gabdulla Tuqay”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies. London 12, 73-85.
• Biray, Nergis ve Ekrem Ayan (2018). “Kurmangaliyeva Ercilasun Güljanat”. Çağdaş Kazak Türkçesi, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Buran, Ahmet ve Ercan Alkaya (2019). Çağdaş Türk Yazı Dilleri 3, Kuzey Kıpçak Grubu. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Carbognano, Cosimo Comidas De (1794). Primi Principi della Grammatica Turca. Roma.
• Coşkun, Mustafa Volkan (2014). Özbek Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Coşkun, Mustafa Volkan (2015). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Cәñgerej (1933). Öleñder Çıynağı. Almatı: QKӘB.
• Çulha, Tülay (2017). Seyfü’l-mülûk ile Bedi‘iü’l-Cemal Hikâyesi (Kırım Karay Varyantı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Deny, Jean (1941). Türk Dili Grameri. İstanbul: Maarif Matbaası.
• Develi, Hayati (2015). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Dieter, Maue (1996). “Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland”. Alttürkische Handschriften XIII, (9).
• Dinç, Sinan (2024). “Türkmen Alfabesinin Evreleri”. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi. 73, 8-17.
• Diringer, David (1968). The Alphabet: A Key to the History of Mankind. New York.
• Divan-ı Fuzuli (1838). Univesity of Toronto Library, Kayıt No: PL 248 F95A17 1838.
• Dîvânü Lûgati’t-Türk. Millet Yazma Eser Kütüphanesi. A.E. Arabi Bölümü, Kayıt No: 4189, Mikrofilm Arşivi No: 153.
• Eckmann, János (1950). “Anadolu Karamanlı Ağızlarına Ait Araştırmalar 1. Phonetica”. Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 1(2), 165-200.
• Eckmann, János (1996). Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar. (Haz. Osman Fikri Sertkaya). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Egewbayev, Asqar (1986). Jusup Balasağun Kutadgu Bilig. Almatı: Jazuşı Baspaqana.
• Ehmerov, Qazım Zakiroviç (2012), Başkurt Yazım Tarihi’nden (Başkurt Edebî Dilinin Alfabesi ve İmlâsı Tarihi). Ufa: Kitap Neşriyat.
• Ekşi, Pelin (2015). Örnek Metinler Çerçevesinde Karamanlı Türkçesi Grameri. İstanbul: Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Ercilasun, Ahmet Bican (2007). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Erdal, Marcel (2004). A Grammar of old Turkic. Leiden-Boston: Brill.
• Erdem Uçar, Filiz Meltem (2015). Gedâyî Dîvânı-İnceleme, Metin, Dizin, Tıpkıbasım. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Ergin, Muharrem (1997). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
• Ergin, Muharrem (1998). Osmanlıca Dersleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Ergin, Muharrem (2016). Dede Korkut Kitabı 1-2. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ergönenç Akbaba, Dilek (2007). “Nogay Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Fuzûlî, Türkçe Divan (1958). Haz. Kenan Akyüz, Süheyl Beken, Şedit Yüksel, Müjgân Cumbur, Ankara:
• Gabain, Annemarie Von (1988). Eski Türkçenin Grameri. (Çev. Mehmet Akalın). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gazi Mustafa Kemal (1927). Nutuk. Ankara: Türk Tayyare Cemiyeti.
• Geldiyev, Muhammed (1925). Başlangıç Mektepde Ene Dili (Hem Programma). Aşkabat: Türkmenistan Cumhuriyetinin Dövlet Teşkilatı.
• Genç, Kübra (2019). “Başkurt Yazım Tarihi’nden” Adlı Eserin “Arap Harfli Başkurt Türkçesi İle İlgili Bölümleri”. Uluslararası Hakemli Kültür-Sanat-Mimarlık Dergisi 2(3), 174-200.
• Gülsevin, Gürer (1997). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gülsevin, Gürer (2001). “Türkiye Türkçesinde Birlesik Zarf-Fiiller”. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi II (2), 122-143.
• Gülsevin, Selma (2010). Günümüz Karay Türkçesi (Giriş-Dil Özellikleri-Metinler-Söz Dizini) ve Türk Lehçeleri Arasındaki Yeri. Yayımlanmış Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi.
• Güner Dilek, Figen (2007). “Altay Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Güner Dilek, Figen (2007). “Saha Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Gürsoy Naskalı Emine (1997). Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gürsoy Naskalı Emine ve Muvaffak Duranlı (1999). Altayca-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hacıeminoğlu, Necmettin (1968). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Hacıeminoğlu, Necmettin (1996). Karahanlı Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hünerli, Bülent (2012). Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde Zarf-Fiiller. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Hüseynzadә, Muxtar (2007). Müasir Azәrbaycan Dili- Morfologiya. Bakı: Lüğet ve Ensiklopediyalar.
• Hәsәnov, İdris, Bağırzadә, Qulam, Şәrifov, Abdulla (1934), Pedagozi Texniqumlarь Ycyn Tyürk Dili Qrameri Qursu. Bakь: Azərnəşr.
• İmlâ Lûgati (1928). Haz. Dil Encümeni, İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kara, Mehmet (2012). Türkmen Türkçesi Grameri. İstanbul: Etkileşim Yayınları.
• Karaağaç, Günay (2012). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Karadoğan, Ahmet (2018). “Alfabeler Arası İmla Geçişleri ve Yeni Türk İmlası”. Yeni Türkiye, 101, 336-339.
• Karamanlıca Kitaplar-Çözümlemeli Bibliyografya Cilt I 1718-1839 (2018). Haz. Evangelia Balta. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Karamanlıoğlu, Ali Fehmi (1989). Seyf-i Sarayi Gülistan Tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-Türkî). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karataş, Mustafa (2019). Her Yönüyle Türk Dili. Kayseri: Kimlik Yayınevi.
• Karataş, Mustafa (2020). Türkçe ve Felsefe Terimleri. Ankara: Pegem Akademi.
• Karataş, Mustafa (2024). “Azerbaycan’da Latin Alfabesine Geçiş Sürecinin Kommunist Gazetesine Yansımaları”. Türk Dünyası Modernleşmesi II: Türk Dünyasında Matbuat Sempozyumu. (Ed. Yılmaz Özkaya, İbrahim Arıkan, Arzu Acar, Orkun Özışık). İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
• Karataş, Mustafa ve Büşra Tunalı Uçar (2022). “Sovyet Dönemi Azerbaycan Türkçesindeki Yazım Tutarsızlıkları ve Nedenleri (/ḳ/ > /ḫ/ Sızıcılaşması Örneği)”. Türk Diline Artzamanlı ve Eşzamanlı Bakışlar. Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Karatay, Osman (2018). Türklerin İslamı Kabulü. Ankara: Kripto Yayınları.
• Kartallıoğlu, Yavuz (2011). Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kartallıoğlu, Yavuz (2020). “Osmanlı Türkçesi: Türkçe Kökenli Kelimelerin Yazımı”. Türkoloji El Kitabı. Yunus Emre Enstitüsü.
• Karunovskaya, Lidiya Eduardovna (1935). Predstavleniya Altaytsev o Vselennoy: Materialı к Altayskomu Şamanstvu (Altay Şamanizm’inde Materyaller). Sovetskaya Etnografiya.
• Kasapoğlu Çengel, Hülya (2020). Kırgız Türkçesi Grameri (Ses ve Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kâşgarlı Mahmûd (2020). Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş - Metin - Çeviri - Notlar – Dizin. Haz. Ahmet Bican Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kebekova, Batma ve Anar Tokombayev (2007). Kırgız El Comoktoru. Bişkek: Biyiktik.
• Kılıçarslan, Mustafa (2012). Ahd-i Cedid Üzerinde Dil İncelemesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Kıran, Berkay (2024). “Karay Türkçesiyle Yazılmış Tutuwłanmahy Karajłarnyn Łuckada (Sahync) Başlıklı Metnin İncelenmesi”. Yeditepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 14 (16), 21-40.
• Kiedir, Esra (2020). Grek Harfleriyle Yazılmış Bir Karamanlı Metni “Mikra Asia Kıtasının Tarihie Coğrafyası” Adlı Eserde Kullanılan Fiiller Üzerine Bir İnceleme. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Kocaoğlu, Timur (2020). “Türk Ülkelerinde Ortak Türk Latin Alfabesinin Onaylanması Konusundaki Son Gelişmeler ve Çözüm Arayışları”. Türk Dünyasında Ortak Alfabe-Uygulamalar, Arayışlar, Teklifler. (Ed. Okan Yeşilot, Özlem Deniz Yılmaz, Yeşim Çağlar, Bihter Gürışık Köksal). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Koç, Nurettin (1990). Yeni Dilbilgisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• Korkmaz, Zeynep (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Sekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kök, Abdullah (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’ân Tercümesi (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
• Kur’ân-ı Kerîm. Türk ve İslam Eserleri Müzesi Koleksiyonu. Koleksiyon No: 00073, Bibliyofgrafik Kayıt No: : 702954.
• Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası (1943). İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Küçükmehmetoğlu, Ömer (2017), Başkurt Türkçesi Morfolojisinin İncelenmesi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, İstanbul.
• Maadyr, Maja S. vd. (2020) “Newspaper collections at the National Archives of the Republic of Tuva” (Газетный фонд Национального архива Республики Тыва). The New Research of Tuva 2, 87-102.
• Mahmut, Sultan(1978). Küreş Nahşiliri. Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı.
• Nehcü’l Feradis I-II Metin-Tıpkıbasım (1995). Tıpkıbasım ve Çeviri Yazı Janos Eckmann. Yay. Semih Tezcan, Hamza Zülfikar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Nesāyimü’l-Maḥabbe Min Şemāyimi’l- Fütüvve . Paris Bib. Nat. Suppl. Turc. Kayıt No: 316-317.
• Nevāyī, Alī-Şīr. Nesāyimü’l- Maḥabbe Min Şemāyimi’l- Fütüvve I Metin. (1996). Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Osmonov, Alьqul (1935). Tandaqı Ьrlar Ьrlar Çьjnaqı. Qьrmembas: Frunze.
• Otyzbay, Zhazira (2016). “Altay Türkçesi”. Çağdaş Türk Lehçeleri Metin Aktarmaları (Ed. Nergis Biray). İstanbul: Kesit Yayınları.
• Otyzbay, Zhazira (2016). “Tuva Türkçesi”. Çağdaş Türk Lehçeleri Metin Aktarmaları (Ed. Nergis Biray). İstanbul: Kesit Yayınları.
• Ölmez, Mehmet (1999). “An Old Uyghur Medicine Text with Syriac Alphabet - Süryanî Harfli Eski Uygurca Bir Tıp Metni”. 3. Uluslararası Türk Dil Kurultayı 1996, 1999, 815-820.
• Öner, Mustafa (1991). “Abdullah Tukay’ın Bir Şiiri: Şüreli”, Ege Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları VI, 193–239.
• Öner, Mustafa (1998). Bugünkü Kıpçak Türkçesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özbay, Betül (2014). Huastuanift Manihaist Uygurların Tövbe Duası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özkan, Nevzat (1993). Gagavuz Türkçesi Grameri. Yayımlanmış Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Özkan, Nevzat (2007). “Gagavuz Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Özkan, Nevzat (2014). Türk Dilinin Yurtları. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Öztürk, Rıdvan (1994). Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Öztürk, Rıdvan (2015). Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Pekacar, Çetin (1986). Türkiye Kumukları Ağzı Ses ve Şekil Bilgisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Pekacar, Çetin (2007). “Kumuk Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Qayıpbergenov, Tólеpbеrgеn (1973). Qaraqalpaq Dástani Еkinshi Kitap Baxitsizlar. Nókis: Qaraqalpaqstan Baspası.
• Qıdırali, Darhan vd. (2019). Manas Eposu. Astana-Bişkek: Ğılım Basması.
• Qoçaniazov, Şəmşet (1940). “Aq Boz At”. Qaraqalpaqstan Әdebiatь Hәm Iskusstvosь Çurnalь. 5 (44), 96
• Qodiriy, Abdulla (1929). Mehrobdan Chayon. Semerkand: Öz Neshir.
• Radloff, Wilhelm (2010). “Kuzey Türk Boylarının Halk Edebiyatından Örnekler”. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
• Resullerin Amellerinin ve Risallerinin Yunani Lisanından Türk Lisanına Tercümesi (1826). De Kastro’nun Basmahanesi.
• Rәcәbov, Əbulfəz ve Mәmmәdov, Yunus (1993). Orxon Yenisey Abidələri. Bakı: Yazıcı.
• Sabir, Mirzә Əlәkbәr (1948) Mirzә Əlәkbәr Sabir Hophopname. (Yay. H. Semedzade). Bakü: Azerneşr.
• Sabir, Mirzә Əlәkbәr (1962). Hophopname. (Yay. Hәmid Mәmmәdzadә). Bakü: Azerneşr.
• Sadullajuf, Mahamat Kerim (1931). “Qumuq Tilni Jazuv Qaydalarь, Daqıstan Hukumat Basmasь”. Mahac-Qala.
• Sağın, Ayşe Nur (2017). Kırgız Türkçesi Yazı Dilinin Oluşum Süreci (19. Yyy. Sonu 20. yy. Başı). Yayımlanmamış Doktor Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Sçerbak, Aleksandr Mihayloviç (1984). Grammatika Starouzbekskogo Yazıka. Moskva-Leningrad: Nauka.
• Sçerbak, Aleksandr Mihayloviç (2016). Türk Dillerinin Karşılaştırmalı Şekil Bilgisi Üzerine Denemeler (Fiil). (Çev. Yakup Karasoy, Naile Hacızade, Mevlüt Gülmez). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Serebrennikov, Boris Aleksandroviç ve Gadjieva, Ninel Zeynalova (2011). Türk yazı Dillerinin, Karşılaştırmalı Tarihî Grameri, (Çev. Tevfik Hacıyev, Mustafa Öner). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sodiqov, Qosimjon (2004). Ko‘k Turk Bitiglari: Matn va Uning Tarixiy Talqini. Toshkent: Davlat Sharqshunoslik Instituti Nashriyoti.
• Söyegov, Muratgeldi (1981). Türki Dilleriñ Günorta- Günbatar Toparında Hal İslikler. Asgabat: Ilım.
• Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî (1996). Tıpkıbasım (Arap Harfleriyle). İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Şireliyev M. (1962b). Azǝrbaycan Dilinin Nahçıvan Grupu Dialekt vǝ Şivǝlǝri. Bakı: Azǝrbaycan SSR Elmlǝr Akademiyası Nǝşriyyatı.
• Şirin User, Hatice (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Tanrıbuyurdu, Gülçin vd. (2025). “Sources of the Seven Sages Staories in Crimean Karaim”. Budapest: Acta Orientalia Hung.
• Tavkul, Ufuk (2007). “Karaçay-Malkar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Tekin, Talat (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı. Ankara: Simurg Yayınları.
• Tekin, Talat (2000). Orhon Türkçesi Grameri. (Yay. Mehmet Ölmez). Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
• Tekin, Talat (2003). Orhon Türkçesi Grameri. (Yay. Mehmet Ölmez). İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
• Timurtaş, Faruk Kadri (1997). Osmanlı Türkçesi Grameri III. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Tokyürek, Hacer (2018). Altun Yaruk Sudur IV. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tomanov, Marhabat (1981). Qazaq Tiliniñ Tarihi Grammatikası - Fonetika, Morfologiya. Almatı: Mektep.
• Tulum, Mertol (2014). Osmanlı Türkçesine Giriş – I. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi Yayını.
• Tuncer, Hediye (1996). Türk Dilinde Zarf-Fiiller. Yayımlanmış Doktora Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Turhan, İbrahim (2023). Karamanlı Türkçesi Eseri: Heyet-i Sabıka-i Konstantinie (Metin-İnceleme-Dizin). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Türk, Ahmet Turan (2018). “Kazan-Tatar Türkçesi İle Yazılmış ve Çok Lehçelilik Özelliği Gösteren Nogmanî Tefsiri: Yasin Suresi Örneği”. Journal of Turkology 28(2), 147-176.
• Uğurlu, Mustafa (2011). “Oğuzca ve ‘Anadolu Merkezli Oğuz Türkçesi’”, Turkish Studies (International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic) 6 (1), 123-156.
• User Şirin, Hatice (2006). Başlangıçtan Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Ankara: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Uyanık, Osman (2002). Kumuk Türk Ağızları İncelemesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Uygur, Ceyhun Vedat (2007). “Karakalpak Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Ünlü, Suat (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’ân Tercümesi (Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
• Vámbery, Arminius (1867). Cágataische Sprachstudien. Leipzig: F.A. Brockhaus.
• Viguier, Pierre François (1790). Elemens de la langue turgue ou tables analytiques de la langue turque usuelle, avec leur developpement. Constantinople.
• Yakub, Abliz ve Geyurani, Genizat (1999). Uyġur Tiliniñ İzahliḳ Luġiti (Ḳisḳartilmisi). Urumçi: Şincan Halk Neşriyatı.
• Yazıcı Ersoy, Habibe (2007). “Başkurt Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Yazıksız, Necip Asım (1918). Hibetü’l-Hakayık I-II. İstanbul: Matbaa-i Amire.
• Yılmaz, Emine (2002). Karaçay-Balkarca. Türkbilig 2002 (4), 48-58.
• Yılmaz, Özlem Deniz (2009). Türkiye Türkçesinde Eylemsi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig Kahire Nüshası Tıpkıbasım (2014). Haz. Emek Üşenmez, Erdem Uçar. Eskişehir: Eskişehir Valiliği.
• Yüce, Nuri (1999). Gerundien im Türkischen: Eine Morphologische und Syntaktische Untersuchung. İstanbul: Simurg.
• Diğer Kaynaklar
• Açıksöz Gazetesi (21 Şubat 1921).
• Cumhuriyet, “Bir İnkılap Daha”, (11 Mart 1926).
• Kommunist Gazetesi, (1922-08-01) N170: 3.
• Ḳommunist Gazetesi, (1940-04-01) N3.
• İnternet Kaynakları
• Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/ .(Erişim Tarihi: 25 Ekim 2025)
• Xızıl Aal Gazetesi (1931):
• https://arhiv.r-19.ru/exhibition/gazeta-letopisets/?sphrase_id=350002&utm_source=chatgpt.com. (Erişim Tarihi: 12 Eylül 2025)
• Develi, Hayati. “Alfabe Değişimi”. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/alfabe. (Erişim Tarihi: 13 Nisan 2025)