Yazım Geleneği ile Dil İlişkisi Açısından {-(X)p} Zarf-Fiil Ekinin Türk Dilindeki Gelişimi

Temel işlevi “iletişim” olmakla birlikte dünyanın anlaşılmasını ve öğrenilmesini de sağlayan dil; insanın çeşitli çizgileri, şekilleri veya işaretleri kullanmayı öğrenmesiyle hem sözlü hem de yazılı bir sistem olarak kullanılmaya başlamıştır. Dillerin yazıya geçirilmesiyle önce yazılı diller, bu dillerin işlenerek ölçünlüleştirilmesiyle yazı dilleri ortaya çıkmıştır. Yazı dillerinin resmî dil olarak kurumsallaşması ve buna bağlı olarak bu dillerin bilim, felsefe, sanat ve edebiyat dili olarak da kullanılabilecek gelişmişliğe ulaşmış biçimlerine ise yüksek diller adı verilmektedir. Türk dilinin tarih boyunca ortaya çıkan değişkelerinden bazıları yazı dili olarak kullanılmıştır. Bu yazı dillerinin ölçünlüleşmesini belirleyen ve etkileyen en önemli etken de kullanılan alfabeler ve buna bağlı oluşturulan yazım gelenekleri olmuştur. Bu durum etkisini günümüzde de devam ettiren, Türk dilinin temel ses bilgisi kurallarına aykırı bazı yazım özelliklerinin ve kurallarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Dil ile yazım arasındaki “genetik” uyumsuzluğun, Türk dilindeki {-(X)p} zarf-fiil ekinden hareketle art zamanlı bir yöntemle incelenmesi temel amacını taşıyan bu çalışmada, bu zarf-fiil ekinin farklı alfabelerle yazılan Türk lehçelerindeki görünümü hakkında bilgi verilmiş, bu örneklerden hareketle ekin ünsüzünün niteliği belirlenmeye çalışılmış ve yazım geleneklerindeki farklılıklar göz önüne alınarak yazım ile dil arasındaki uyumsuzluğa dikkat çekilmiştir. İnceleme sonucunda ekteki ünsüzün açık bir biçimde /-p/ olduğu, tarihten günümüze devam eden “b” harfli yazımların Uygur yazım geleneğinden ve eklerin yazımının değişime çok daha dirençli olmasından kaynaklandığı ve bu yazımların da dili/sesi şekillendirdiği belirlenmiştir.

While its primary function is “communication,” language also facilitates understanding and learning about the world. As humans learned to use various lines, shapes, or signs, language began to be used as both an oral and written system. With the transcription of languages into writing, written languages first emerged, and then, through the standardization of these languages, literary languages came into being. The institutionalization of written languages as official languages and, consequently, their development into forms that can also be used as languages of science, philosophy, art, and literature can be referred to as high level languages. Some of the variations that have emerged in the Turkish language throughout history have been used as written languages. The most important factor determining and influencing the standardization of these written languages has been the alphabets used and the spelling traditions established accordingly. This situation has led to the emergence of some spelling features and rules that are contrary to the basic phonological rules of the Turkish language, and this situation continues to have an impact today. This study, which aims to examine the “genetic” incompatibility between language and spelling using a time-based method based on the {-(X)p} adverbial participle suffix in the Turkish language, provides information about the appearance of this adverbial participle suffix in Turkish dialects written in different alphabets. attempts are made to determine the nature of the consonant in the suffix based on these examples, and attention is drawn to the incompatibility between spelling and language, taking into account differences in spelling traditions. The analysis concludes that the consonant in the suffix has a clear form.