Türk Sinemasında Özgeciliğin Dönüşümü

Year 2026, Issue: 59 , 21 - 35 , 30.04.2026

Şeyda Özçelik Aydoğan , Aytekin Can

https://doi.org/10.52642/susbed.1623645

https://izlik.org/JA29BL27UG

Abstract

Sinema, insanlar arası ilişkilerin bir yansıtıcısı olarak, belirli davranış ve eylemleri inşa etme kabiliyetini kendinde taşımaktadır. Sosyal ilişkilerin şekillendirilmesinde olumlu ve olumsuz etkisi olan sinema, toplumsal kültürün ve ahlak temelli düşünce sisteminin bir aktarım aracıdır. Klasik anlatı yapısının olay örgüsü, neden-sonuç ilişkisi ve özdeşleştirme gibi öğeleri filmin anlamlandırılmasında ve uylaşımların sağlanmasında son derece elzemdir. İyinin ödüllendirildiği, kötünün cezalandırıldığı yapıda iyi ve kötünün ne olduğu sorunsalı ahlak felsefesi ve toplumun kültürel kodlarının açılımındaki iyilik kavrayışına farklı perspektiften bakışı gerekli kılmıştır.
Bu doğrultuda çalışmanın birinci bölümünde özgeciliğin teorik, tarihsel, felsefi, psikolojik ve sosyolojik temeldeki anlamı açıklanmıştır. İkinci bölümde sinemanın ideolojik yankısından hareketle, klasik anlatı sinemasının etki gücünden esinlenerek özgeciliğin algılanma ve uygulanma prensipleri tartışılmıştır. Son bölümde ise özgeciliğe dair önemli ipuçları veren filmlerden seçkiler yapılarak zaman içinde, özgeci bireyin toplum nezdindeki konumlandırılışı araştırılmıştır. Özgeciliğin ahlak felsefesinin geniş bir yerini işgal ettiği gerçeğinden yola çıkılarak, bencili ahlaktan ayıran ve özgeciyi ahlaki sayan ayrıntılara değinilmiştir. Bu bağlamda nitel veri analiz yönteminden betimsel analiz tekniğinin kullanıldığı çalışmada elde edilen veriler yorumlanmış ve anlamlandırılmıştır. Elde edilen sonuçta özgeciliğin zaman içinde yüceltilmekten alıkoyulan bir eyleme hizmet ettiği ortaya çıkarılmıştır.

Keywords

Özgecilik , Bencillik , Klasik Anlatı , Türk Sineması

Ethical Statement

Çalışmamızın etik kurul onay raporu gerektirmediğini tarafınıza bildiririm.

Transformation of Altruism in Turkish Cinema

https://izlik.org/JA29BL27UG

Abstract

Cinema, as a reflector of relations between people, has the ability to construct certain behaviors and actions. Cinema, which can have positive and negative effects on shaping social relations, is a means of transmission of social culture and morality-based thought system. Elements of the classical narrative structure such as plot, cause-effect relationship and identification are essential in making sense of the film and ensuring conformity. The problematic of what is good and bad in a structure where good is rewarded and bad is punished has made it necessary to look at the concept of goodness in the opening of moral philosophy and cultural codes of society from a different perspective.
In this direction, starting from the fact that altruism occupies a large part of moral philosophy, the details that distinguish selfishness from morality and consider altruism as moral were mentioned in the cinema. In this context, the data obtained through descriptive analysis were analyzed and interpreted within a philosophical and sociological framework. As a result, it has been revealed that altruism has shifted from a glorified action to a denigrated action in the analyzed films.

Keywords

Altruism , Egoism , Classical Narrative , Turkish Cinema

References

• Abisel, N. (2005). Türk Sineması Üzerine Yazılar. Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Adorno, T. (2011). Kültür Endüstrisi Kültür Yönetimi. 6. Baskı. Ülner, N.Tüzel, M. Gen, E. (Çev). İstanbul: İletişim Yayınları
• Akbaba, S. (1994). Grupla Psikolojik Danışmanın Sosyal Psikolojik Bir Kavram Olan Özgecilik Üzerindeki Etkisi. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Akınerdem, F. (2017, Bahar). Kötü Adam. Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi(86). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Aristoteles. (2010). Poetika. B. Çınar (Çev.) Ankara: Alter Yayıncılık.
• Aronson, E, Wilson, T, Akert, R. (2012). Sosyal Psikoloji. Okhan Gündüz (Çev.) .İstanbul: Kaknüs Yayınları
• Başol, Ö. (2010). Senaryo Kitabı Senaryo Yazum Teknikleri ve Film Örnekleri. İstanbul: Pana Film.
• Baudrillard, J. (2018). Simülakrlar ve Simülasyon. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Birand, K. (1958). İlk Çağ Felsefesi Tarihi. Ankara: Ajans Türk Matbaası
• Boone, B. (2019). Etik 101. Altruizm ve Faydacılıktan Biyoetik ve Politik Etiğe, Etik Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey. Selin Aktuyun (Çev.). Ankara: Say Yayınları
• Cevizci, A. (1999). Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları
• Changeux J.P. (2000). Etiğin Doğal Kökenleri. Nermin Acar (Çev.). İstanbul: Mavi Ada
• Chion, M. (1987). Bir Senaryo Yazmak. N. Tanyolaç (Çev.) Afa Yayınları.
• Comte, A. (1852). System Of Positive Polity Or Treatise On Sociology. Instituting The Religion Of Humanity. Vol: 2, Paris: Carrilan-Goeury And Vor Dalmont.
• Elitaş, T. (2021). Reha Erdem Sinemasında Dürüstlüğün Öyküde İnşası. (Editör: Ö. Özgür) içinde, Türk Sineması Üzerine Yeni Söylemler: Çağdaş Temsiller, Çözümlemeler ve Türler. Konya: Palet Yayınları.12-14.
• Esen, Ş.K. (2019). 80’ler Türkiyesi’nde Sinema. 3. Baskı. İstanbul: Su Yayınevi
• Ersümer, A. O. (2013). Klasik Anlatı Sineması. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
• Günör, R. B. (2014). Modern Ahlak Felsefesinde Özgecilik. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Gürmen, P. T. (2007). Bir Halk Sinemacısı Osman Fahir Seden. İstanbul: Dergah Yayınları
• Hamilton, W.D. (1963). The Evolution of Altruistic Behavior. The American Naturalist, c.97, s.896, s.354-356
• Hobbes, (2021). Leviathan. 22. Baskı. Semih Lim (Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
• Hoffer, E. (2010). Kesin İnançlılar. 2. Baskı. Erkıl Günur (Çev.). İstanbul: Plato Film Yayınları
• Kaplan, N. (2004). Aile Sineması 1960’lar. İstanbul: Es Yayınları
• Kırel, S. (2005). Yeşilçam Öykü Sineması. İstanbul: Babil Yayınları.
• Kırel, S. (2010). Ertem Eğilmez’in Namuslu Filminden Hareketle Seksenlerin Toplumsal Alanında ve Popüler Sinemasında Egemen Değerlerini ve Sinemadaki Temsillerini Sorgulamak. Kurgu Online İnternational Journal of Communication Studies, vol.2, 1-29.
• Leakey, R. Lewin, R. (1998). Göl İnsanları Evrim Sürecinden Bir Kesit. 3. Basım. Füsun Baytok (Çev.). Ankara: Nurol Matbaacılık
• Leblebici, Ç. (1991). Sosyal Psikolojiye Giriş. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları
• Monroe, K. R. (1996). The Heart Of Altruism. Perceptions Of A Common Humanity. New Jersey: Princeton University Press
• Özlem, D. (2019). Etik Ahlak Felsefesi. 4. Basım. İstanbul: Notos Kitap
• Özüpek, A. (2020). Bir Kant&Felsefe Kuramı Klasiği Yaşam Felsefesi. Eskişehir: Dorlion Yayınları
• Rahmi, M. (1995). Küçük Felsefe Tarihi. İstanbul: İnsan Yayınları
• Rottschaefer, W. (2008). The Biology and Psyscology of Moral Agency. Cambridge University Press
• Scognamillo, G. (2005). Türk Sinemasında Şener Şen. İstanbul: Kabalcı Yayınevi
• Serdaroğlu, F. (2022). Etik ve Estetik Değerler Bağlamında Sanatın İşlevi ve Sinema.Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 4(2). 221-248.
• Shermer, M. (2007). İyilik ve Kötülüğün Bilimi. Sinem Gül (Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları
• Teehan, J. (2010). İn The Name Of God: The Evolutionary Origins Of Religions Ethics And Violence. Singapore: Wiley- Blackwell
• Tomasello, M. (2020). İnsan Ahlakının Doğal Tarihi. 2. Baskı. Aylin Onacak (Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları
• Torun, T. (2013). Evrimci Ahlak Felsefesi. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul
• Trivers, R. (2002). Natural Selection And Social Theory: Selected Papers Of Robert Trivers. New York: Oxford University Press
• Tunalı, D. (2006). Batıdan Doğuya Hollywood'dan Yeşilçam'a Melodram "Zihniyet ve Kültür Etkileşimleri Çerçevesinde Yeşilçam Melodramı'na Bakış. Ankara : Aşina Kitaplar.
• Ulutaş, S. (2019). Sinema Filmlerinde Estetik Özneyi Yabancılaşmaya Yabancılaştırmak: Night Crawler Filminde Yabancılaştırma Etkisi. Selçuk İletişim, 12(2), 1012-1043. doi.org/10.18094/josc.596288
• Üzümçeker, M., Gezgin, G.N. & Akfırat, S. (2019). Sosyal ve Evrimsel Psikolojide İnsan Özgeciliği Bilmecesi. Yaşam Becerileri Psikolojisi Dergisi. 3(5), 93-110, doi.org/10.31461/ybpd.559805.
• Velioğlu, Ö. (2016). Mutluluğun Resmini Yapmaya Çalışan Türk Sineması. İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Velioğlu, Ö. (2017). Kötülüğe Yenik Düşen Türk Sineması. İstanbul: Agora Kitaplığı
• Wilson, D. S. (2015). Does Altruism Exist?. London, Yale University Press
• Yaylagül, L. (2018). Sinema Toplum Siyaset. Ankara: Dipnot Yayınları.
• Yıldırım, A. , Şimşek, H. (2000). (2. Baskı). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık