TR
EN
Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı
Abstract
17. yüzyılın son çeyreğinde, Cungar Hanlığı’nın güçlenmesi ve Yarkent Hanlığı’nı yıkmasıyla Doğu Türkistan bir bütün olarak Cungarların hâkimiyeti altına girdi. Hemen akabinde başlayan Mançu-Cungar mücadelesi yaklaşık 70 yılın ardından 1755 yılında Mançuların zaferiyle sonuçlandı. Cungarya ile Tarım Havzası’nı birbirinden ayıran Tanrı Dağları’ndaki doğal bir geçit olan Urumçi havalisinde önce Cungarlar küçük kaleler inşa ederek askerî üsler kurmuşsa da Cungarların ortadan kaldırılmasıyla Mançular, Urumçi Nehri çevresine ve bölgedeki geçide daha da önem vererek tarım kolonileri kurdu ve askerî kaleler inşa etti. Bulunduğu coğrafi konumdan dolayı Mançuların haberleşme, ulaşım, lojistik ve askerî seferlerine büyük avantaj sağlayan Urumçi, onların Doğu Türkistan yönetimini sürdürmesi açısından vazgeçilmez bir konuma sahip oldu. Doğu Türkistan’daki diğer şehirlerden farklı olarak Urumçi bir Türk-İslam şehri olarak değil Mançu askerî ve tarım kolonisi olarak doğdu. 1876 yılında başlayan İkinci Mançu İstilası tamamlandıktan sonra 1884 yılında Mançuların Doğu Türkistan’daki idari merkezi hâline getirildi. Bu çalışmada, dönemin Mançuca, Çince ve Çağatayca birincil kaynaklarına dayanılarak Urumçi’nin tarihî coğrafyası, adının kökeni ve anlamı tartışılmaktadır. Böylece Türkoloji alanıyla ilgilenen araştırmacılara, günümüz Türk dünyası içinde önemli bir konuma sahip olan Urumçi ve tarihi hakkında yeni bir bakış açısı kazandırılması hedeflenmektedir.
Keywords
References
- Ainiding, N. (2015). Anonim Tarih-i Kaşgar Metin Çevirisi ve Değerlendirme (Yüksek lisans tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
- Arat, R. R. (1964). Eski Türk Hukuk Vesikaları. Journal de la Société Finno-Ougrienne, 65, 11–77.
- Bao, D. (2018). Chaha’er Lindan Han Bingshi Zhi Da Caotan Kao 察哈尔林丹汗病逝之大草滩考. Minzu Yanjiu, 5, 99– 108.
- Baykuzu, T. D., & Yavan, R. T. (2023). Nikita Yakovleviç Biçurin (1777-1853). Karadeniz Araştırmaları, XX(80), 851– 870. doi: 10.56694/karadearas.1382960.
- Biçurin, N. Y. (Yakinf). (2018). Eskiçağlar ve Günümüzdeki Cungarya ve Doğu Türkistan. (G. Kara, Çev.). Ankara: Gece Akademi.
- Bretschneider, E. (1876). Chinese Intercourse with the Countries of Central and Western Asia in the Fifteenth Century. The China review, or, Notes and Queries on the Far East, 5(1–4), 13–40, 109–132, 165–185, 227–241.
- Cen岑, Z. (1962). Cong Jiayuguan dao Nan Jiang Xi Bu Zhi Mingren Ji Cheng 从嘉峪关到南疆西部之明人纪程. İçinde Zhang Xionghai 张雄海 (Ed.), Zhong Wai Shidi Kaozheng 中外史地考证 (s. 639–676). Beijing: Zhonghua Shuju.
- Cheng程, L. (2006). Mingdai Guan Xi Qi Wei Tan Yuan 明代关西七卫探源. Inner Mongolia Social Sciences, 27(4), 45–49.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
General Turkish History (Other)
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
August 27, 2026
Submission Date
June 24, 2025
Acceptance Date
July 12, 2026
Published in Issue
Year 2026 Number: 68
APA
İzbasar, N. (2026). Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 68, 149-171. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828
AMA
1.İzbasar N. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2026;(68):149-171. doi:10.21563/sutad.1725828
Chicago
İzbasar, Nureddin. 2026. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni Ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, nos. 68: 149-71. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828.
EndNote
İzbasar N (August 1, 2026) Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 68 149–171.
IEEE
[1]N. İzbasar, “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 68, pp. 149–171, Aug. 2026, doi: 10.21563/sutad.1725828.
ISNAD
İzbasar, Nureddin. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni Ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 68 (August 1, 2026): 149-171. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828.
JAMA
1.İzbasar N. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2026;:149–171.
MLA
İzbasar, Nureddin. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni Ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 68, Aug. 2026, pp. 149-71, doi:10.21563/sutad.1725828.
Vancouver
1.Nureddin İzbasar. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2026 Aug. 1;(68):149-71. doi:10.21563/sutad.1725828