TR
EN
Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı
Öz
17. yüzyılın son çeyreğinde, Cungar Hanlığı’nın güçlenmesi ve Yarkent Hanlığı’nı yıkmasıyla Doğu Türkistan bir bütün olarak Cungarların hâkimiyeti altına girdi. Hemen akabinde başlayan Mançu-Cungar mücadelesi yaklaşık 70 yılın ardından 1755 yılında Mançuların zaferiyle sonuçlandı. Cungarya ile Tarım Havzası’nı birbirinden ayıran Tanrı Dağları’ndaki doğal bir geçit olan Urumçi havalisinde önce Cungarlar küçük kaleler inşa ederek askerî üsler kurmuşsa da Cungarların ortadan kaldırılmasıyla Mançular, Urumçi Nehri çevresine ve bölgedeki geçide daha da önem vererek tarım kolonileri kurdu ve askerî kaleler inşa etti. Bulunduğu coğrafi konumdan dolayı Mançuların haberleşme, ulaşım, lojistik ve askerî seferlerine büyük avantaj sağlayan Urumçi, onların Doğu Türkistan yönetimini sürdürmesi açısından vazgeçilmez bir konuma sahip oldu. Doğu Türkistan’daki diğer şehirlerden farklı olarak Urumçi bir Türk-İslam şehri olarak değil Mançu askerî ve tarım kolonisi olarak doğdu. 1876 yılında başlayan İkinci Mançu İstilası tamamlandıktan sonra 1884 yılında Mançuların Doğu Türkistan’daki idari merkezi hâline getirildi. Bu çalışmada, dönemin Mançuca, Çince ve Çağatayca birincil kaynaklarına dayanılarak Urumçi’nin tarihî coğrafyası, adının kökeni ve anlamı tartışılmaktadır. Böylece Türkoloji alanıyla ilgilenen araştırmacılara, günümüz Türk dünyası içinde önemli bir konuma sahip olan Urumçi ve tarihi hakkında yeni bir bakış açısı kazandırılması hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Ainiding, N. (2015). Anonim Tarih-i Kaşgar Metin Çevirisi ve Değerlendirme (Yüksek lisans tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
- Arat, R. R. (1964). Eski Türk Hukuk Vesikaları. Journal de la Société Finno-Ougrienne, 65, 11–77.
- Bao, D. (2018). Chaha’er Lindan Han Bingshi Zhi Da Caotan Kao 察哈尔林丹汗病逝之大草滩考. Minzu Yanjiu, 5, 99– 108.
- Baykuzu, T. D., & Yavan, R. T. (2023). Nikita Yakovleviç Biçurin (1777-1853). Karadeniz Araştırmaları, XX(80), 851– 870. doi: 10.56694/karadearas.1382960.
- Biçurin, N. Y. (Yakinf). (2018). Eskiçağlar ve Günümüzdeki Cungarya ve Doğu Türkistan. (G. Kara, Çev.). Ankara: Gece Akademi.
- Bretschneider, E. (1876). Chinese Intercourse with the Countries of Central and Western Asia in the Fifteenth Century. The China review, or, Notes and Queries on the Far East, 5(1–4), 13–40, 109–132, 165–185, 227–241.
- Cen岑, Z. (1962). Cong Jiayuguan dao Nan Jiang Xi Bu Zhi Mingren Ji Cheng 从嘉峪关到南疆西部之明人纪程. İçinde Zhang Xionghai 张雄海 (Ed.), Zhong Wai Shidi Kaozheng 中外史地考证 (s. 639–676). Beijing: Zhonghua Shuju.
- Cheng程, L. (2006). Mingdai Guan Xi Qi Wei Tan Yuan 明代关西七卫探源. Inner Mongolia Social Sciences, 27(4), 45–49.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Genel Türk Tarihi (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
27 Ağustos 2026
Gönderilme Tarihi
24 Haziran 2025
Kabul Tarihi
12 Temmuz 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 68
APA
İzbasar, N. (2026). Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 68, 149-171. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828
AMA
1.İzbasar N. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. SUTAD. 2026;(68):149-171. doi:10.21563/sutad.1725828
Chicago
İzbasar, Nureddin. 2026. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy 68: 149-71. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828.
EndNote
İzbasar N (01 Ağustos 2026) Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 68 149–171.
IEEE
[1]N. İzbasar, “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı”, SUTAD, sy 68, ss. 149–171, Ağu. 2026, doi: 10.21563/sutad.1725828.
ISNAD
İzbasar, Nureddin. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 68 (01 Ağustos 2026): 149-171. https://doi.org/10.21563/sutad.1725828.
JAMA
1.İzbasar N. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. SUTAD. 2026;:149–171.
MLA
İzbasar, Nureddin. “Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy 68, Ağustos 2026, ss. 149-71, doi:10.21563/sutad.1725828.
Vancouver
1.Nureddin İzbasar. Tarihî Coğrafya Bağlamında Urumçi’nin Konumu, Adının Kökeni ve Anlamı. SUTAD. 01 Ağustos 2026;(68):149-71. doi:10.21563/sutad.1725828