Spekülatif Mutluluktan Asal Mutluluğa: Sufilikte Mârifete Dayalı Mutluluk Anlayışı

Abstract

Saadet ya da mutluluğa ulaşmak, farklı dinlere ya da düşünce ekollerine mensup birçok kişinin idealleri arasında yer almaktadır. Mutluluğun mâhiyeti konusunda farklı birtakım tavırlar benimsenmiş olsa da ortaya konan görüşlerden hareketle, bazı filozoflar mutluluğu bu dünyaya ait bir gerçeklik olarak düşünürken, Müslüman düşünürlerin de içinde yer aldığı geniş bir kesim, mutluluğu âhirette erişilmesi gerekli bir gaye addeder. Sufiler de uhrevî mutluluğa ya da saâdetin önemi üzerinde durmakla birlikte, gerek spekülatif gerekse aşkın bir tasavvuf teorisi ve pratiğini temel alan Gazzâlî (ö. 505/1111), İbn ‘Arabî (ö. 638/1240) ve Mollâ Sadrâ (ö. 1050/1641) gibi birçok sufinin eserlerinde, mârifete dayalı bir mutluluğun önemi üzerinde durulmaktadır. Bahsi geçen sufilere göre mutluluğun gayesi, âhirette Hakk’a yakınlıktır (kurb). Dolayısıyla mutluluk, onu dünyevî bir meseleye indirgeyen modern anlayışta tasavvur edildiği şekliyle öylesi bir “mutluluk”tan ibâret değildir. Bu bakımdan sufiler, mârifet yoluyla insanları maddî ve manevî düzlemlerde aslî mânâda mutluluğa ulaştıracak tahkîke sevk eden bir düşünce ve pratik benimsemişlerdir. Bu makalede, hazcı bir tabiat izlenimi veren genel mutluluk anlayışı, ahlâk alanında eser veren ve tespitlerde bulunan bazı sufiler tarafından tasavvur edilen mutluluk anlayışıyla karşılaştırılacaktır. Dolayısıyla, farklı dönemlerde yaşamış filozoflar tarafından mutluluğa dair ortaya konan mutluluk yaklaşımlarından ziyade Hücvîrî (ö. 465/1072?), Kuşeyrî (ö. 465/1072) gibi erken dönem sufi müelliflerin genel itibarıyla uhrevî mutluluğu önceleyen görüşlerinin yanında Gazzâlî, İbnü’l-‘Arabî ve Mollâ Sadrâ gibi aklî ilkelerle kalbî müktesebatı birleştiren sonraki dönem sufi müelliflerin mutluluğa dair görüşleri, sufilikte mârifet odaklı bir mutluluk anlayışı sadedinde ele alınacaktır.

Keywords

• Saadet
• Mutluluk
• Mârifet
• Kemâl
• Tahkîk

From Speculative to the Essential Happiness: The Sufi Viev of Felicity (al-Saʿāda)

Abstract

Attaining felicity or happiness is among the most common ideals that people belonging to different religious traditions or schools of thought have pondered on from early ages. Although they assumed different stances as to the quiddity of felicity, it can be inferred from their views that some of the philosophers thought it to be a reality pertaining only to this world whereas a large group of people, including Muslim thinkers, consider happiness as a necessary goal to be achieved in the Hereafter. Sufis also emphasize the importance of otherworldly happiness or bliss, but the works of many of them such as al-Ghazālī (d. 505/1111), Ibn ʿArabī (d. 638/1240), and Mullā Ṣadrā (d. 1050/1641), which are based on both speculative and transcendental Sufi theory and practice, emphasize the importance of a happiness based on māʾrifāh. According to these Sufis, the goal of felicity is closeness to God (qurb) in the Hereafter. Therefore, happiness or felicity is not just “happiness” as conceived in the modern understanding that reduces it to a worldly matter. In this respect, the Sufis have adopted a way of thinking and practice that leads people to spiritual realization (taḥqīq) that will lead them to happiness in the essential sense on both the material and spiritual levels. In this article, the general understanding of happiness, which gives the impression of a hedonistic nature, will be compared with the conception of happiness or felicity envisioned especially by the Sufis who express remarkable observations on morality. In this framework, the views of early Sufi authors such as al-Ḥujwīrī (d. 465/1072?) and al-Qushayrī (d. 465/1072), who generally prioritized otherworldly happiness, as well as the views of later Sufi authors such as al-Ghazzālī, Ibn al- ‘Arabī, and Mullā Sadrā, who combined rational principles with spiritual attainments on happiness, will be discussed in the context of an understanding of happiness focused on being virtuous along with attaining perfection and Divine knowledge or gnosis in Sufism.

Keywords

• Felicity
• happiness
• gnosis
• perfection
• spiritual realization (tahqīq)

References

1. Abū Naṣr al-Fārābī. Kitāb Taḥṣīl al-saʿāda. Edited by Ali Būmalham. Beirut: Dāru Maktaba al-Hilāl, 1995.
2. al-Attas, Syed Muhammad Naquib. Prolegomena to the Metaphysics. Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC), 1995.
3. Ali, Mukhtar H. Philosophical Sufism: An Introduction to the School of Ibn al-ʻArabi. New York: Routledge, 2022.
4. Annas, Julia Elisabeth. The Morality of Happiness. New York: Oxford University Press, 1993.
5. Avicenna. The Metaphysics of The Healing. Edited by Michael E. Marmura. Utah: Brigham Young University Press, 2005.
6. Chittick, William. The Self-Disclosure of God. Albany: State University of New York Press, 1998.
7. Cook, Brendan. Pursuing Eudaimonia: Re-Appropriating the Greek Philosophical Foundations of the Christian Apophatic Tradition. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2013.
8. Davidson, Herbert Alan. Alfarabi, Avicenna, and Averroes on Intellect: Their Cosmologies, Theories of the Active Intellect, and Theories of Human Intellect. New York: Oxford University Press, 1992.

9. Ersoy Özdoğru, Pınar, and Hatice Dilek Güldütuna. “Genç Profesyonellerin (Z Kuşağı) Maneviyata Yaklaşımlarının Varlık, Anlam ve Amaç Boyutlarıyla Birlikte Keşfedilmesi Üzerine Bir Saha Çalışması”. Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 4, 2 (2025): 64–94. https://doi.org/10.32739/ustad.2025.8.86.
10. Fakhri, Majid. Ethical Theories in Islam. Leiden: Brill, 1994.
11. Geoffroy, Éric. Introduction to Sufism: The Inner Path of Islam. Translated by Roger Gaetani. Bloomington: World Wisdom, 2010.
12. al-Ghazzālī, Abū Ḥāmid. Revival of Religious Sciences (Iḥya’ 'Ulūm ad-Dīn). Edited by Muhammad Mahdi al-Sharif. Lebanon: Dar al-Kotob al-llmiyah, 2011.
13. ---. The Alchemy of Happiness. Translated by Claud Field. New York: Routledge, 1991.
14. el-İsfahânî, Râgıb. Mutluluğun Kazanılması. İstanbul: Sufi Kitap, 2022.
15. Ibn ‘Arabī, Muḥyiddīn. Al-Futūḥāt al-Makkiyya. Edited by ‘Abd al-‘Aziz Sultan al-Mansub. Yemen: Ministry of Culture, 2010.
16. ---. Al-Futūḥāt al-Makkiyya. Edited by ‘Abd al-‘Aziz Sultan al-Mansub. Cairo: Al-Majlis al-a‘lā li’l-thaqāfa, 2013.
17. ---. The Alchemy of Human Happiness (fī maʿrifat kīmiyāʾ al-saʿāda). Translated by Stephen Hirtenstein. Chicago: Anqa Publishing, 2019.
18. İbn Miskeveyh. Mutluluk ve Felsefe. Edited by Hümeyra Özturan. İstanbul: Klasik, 2017.
19. Imam Birgivi. The Path of Muhammad: A Book on Islamic Morals and Ethics by Imam Birgivi. Translated by Shaykh Bayrak. Bloomington: World Wisdom, 2005.
20. al-Jabri, Mohammed Abed. The Formation of Arab Reason: Text, Tradition and the Construction of Modernity in the Arab World. London: I.B. Tauris, 2011.
21. Marcotte, Roxanne D. “The Order of Happiness”. In Monotheism and Ethics: Historical and Contemporary Intersections Among Judaism, Christianity, and Islam, edited by Yitsḥaḳ Tsevi Langerman. Leiden: Brill, 2012. Mattila, Janne. The Eudaimonist Ethics of al-Fārābī and Avicenna. Leiden: Brill, 2022.
22. Mohamed, Yasien. The Path to Virtue: The Ethical Philosophy of al-Rāghib al-Iṣfahānī. Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC), International Islamic University (IIUM), 2006. Nusseibeh, Sari. Avicenna’s Al-Shifā’. London: Routledge, 2018.
23. Radez, John Peter. Ibn Miskawayh, the Soul, and the Pursuit of Happiness. London: Lexington Books, 2019.
24. Saemi, Amir. Morality and Revelation in Islamic Thought and Beyond: A New Problem of Evil. New York: Oxford University Press, 2024.
25. Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: The University of North Carolina Press, 1975.
26. Shihadeh, Ayman. The Teleological Ethics of Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Leiden: Brill, 2006.
27. al-Shīrāzī, Ṣadr al-Dīn (Mullā Ṣadrā). Al-Ḥikma al-muta‘āliya fī-l-asfār al-‘aqliyya al-arba‘a. Beirut: Dār al-ihyā al-turāth al-ʿArabī, 1990.
28. Stephens, William O. Stoic Ethics: Epictetus and Happiness as Freedom (Continuum Studies in Ancient Philosophy). London: Continuum, 2007.
29. Ṭūsī, Naṣīr ad-Dīn. The Nasirean Ethics. Translated by G. M. Wickens. London: George Allen&Unwin Ltd., 1964.