Karyeden Kasabaya: Kastamonu-Ağlı Örneğinde Zaviyelerin İskân ve Türk Kültürünün Teşekkülüne Etkileri

Öz

Bu çalışmada, Selçukluların bir “uc eyaleti” olarak şekillenen ve Anadolu’da Türk hüviyetinin benimsendiği ilk vilayetlerden biri olan Kastamonu’ya tabi Ağlı yöresinin iskân sürecinde, zaviyelerin rolleri incelenmiştir. Bölgedeki Türk-İslam medeniyetinin tesisi ve iskân politikasının kalıcı hale gelmesinde zaviye şeyhlerinin faaliyetleri, kurdukları zaviyeler ile yörenin sosyal ve iktisadî gelişimine olan katkıları değerlendirilmiştir. Çalışmamızda XV. yüzyıl öncesinde kurulduğu veya faaliyette olduğu düşünülen Espiye Fakih Zaviyesi, Şeyh Şeref Zaviyesi, Elvan Dede Tekkesi, Gerçeğim Dede Zaviyesi ve Şeyh Süleyman Zaviyesi arşiv kaynakları ve yüzey araştırmaları neticesinde elde edilen veriler ışığında değerlendirilmiştir. Zaviyelerin varlıklarını sürdürebilmeleri ve gelen-giden yolcuları ağırlayabilmeleri için kendilerine tesis edilen vakıf gelirleri araştırmamızda tespit edilmiştir. Bu sayede zaviyelerin etrafında biriken nüfus ve üretim hareketliliği hakkında tahminler yürütülebilmiştir. Stratejik ulaşım güzergâhları üzerinde konumlanan bu beş zaviye; bir yandan bölgenin güvenliğini ve şenlenmesini sağlarken, diğer yandan kökleri Horasan’a dayanan tasavvuf anlayışını yöreye nakşetmiştir. Söz konusu zaviyelerin çevresinde teşekkül eden iskân birimlerinin günümüze kadar varlığını sürdürmesi, bu dinî ve sosyal yapıların bölge tarihindeki belirleyici rolünü kanıtlamaktadır. Ayrıca nispeten orta büyüklükte bir karye olan Ağulu’nun günümüzde Ağlı ismiyle ilçe statüsü alması ve tarihî süreç içerisindeki gelişimi hakkında bilgiler verilmiştir. Bölgenin coğrafi özellikleri, zaviyelerin kurulduğu mevkiler, coğrafyanın Türk iskânı üzerindeki belirleyici etkisi anlatılmaya çalışılmıştır. Yer, mevkii ve şahıs adları üzerine toponomi ve etimoloji çalışması yapılmıştır. Böylece küçük bir yörede şekillenen Türk kültür mirasının zaviyeler vasıtasıyla asırlarca varlığını muhafaza edebilmesi ve günümüzde bu mirasın korunabilmesinin gerekliliği üzerinde durulmuştur. Günümüzde Ağlı ilçesi sınırlarında kalan zaviyelerin bir bölümü tarihî seyir içerisinde Devrekâni nahiyesine, bir bölümü de Azdavay nahiyesine tabi bulunmaktaydı. Literatürde Ağlı ilçesi özelinde yapılmış bir çalışma bulunmamaktadır. Bu araştırma Devrekâni nahiyesini ele aldığımız çalışmanın devamı niteliğindedir. Bu yüzden Ağlı özelinde yapmış olduğumuz inceleme, bölgedeki sosyal ve kültürel devamlılığın anlaşılabilmesini ve zaviyelerin iskân tarihindeki yerlerini bir bütün olarak ele alınabilmesini hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ağlı
• Türk iskânı
• Zaviyeler
• Kastamonu
• Yer adları.

FROM VILLAGE TO TOWN: THE IMPACT OF ZAVIYES ON SETTLEMENT AND THE FORMATION OF TURKISH CULTURE IN THE CASE OF KASTAMONU-AĞLI

Abstract

This study examines the roles of dervish lodges (zaviyes) in the settlement process of the Ağlı (historically known as Ağulu) district, which belongs to Kastamonu—one of the first provinces to embrace Turkish identity as a 'frontier province' (uc eyaleti) of the Seljuks. The activities of the zaviye sheikhs in the establishment of Turkish-Islamic civilization and the permanence of settlement policies in the region are evaluated as fundamental dynamics of both social and economic development. In our study, archive sources and field research were utilized to evaluate the data concerning the Espiye Fakih, Sheikh Sheref, Elvan Dede, Gerçeğim Dede, and Sheikh Suleiman zaviyes, which are thought to have been founded or active before the 15th century. It has been determined in our research that these five zaviyes, situated on strategic transportation routes, contributed to the security and prosperity of the region while instilling a Sufi tradition rooted in Khorasan into the local culture. The fact that the settlement units established around these zaviyes have maintained their existence until today proves their decisive role in the history of the region. Furthermore, toponomy and etymology studies were conducted regarding the locations and names of individuals and places. Thus, the necessity of preserving the Turkish cultural heritage shaped in a small region through zaviyes for centuries has been emphasized. This study aims to provide a comprehensive perspective on the settlement history of Ağlı, filling a significant gap in the literature.

Keywords

• Ağlı
• Turkish Settlement
• Kastamonu
• Dervish lodge
• Place names.

References

1. Arşiv Kaynakları
2. BOA, Osmanlı Arşivi. Azdavay Kazası Müslim Nüfus Defteri (NFS.d.). Nr.848. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
3. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Defterleri (EV.d.). Nr.14539. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
4. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Defterleri (EV.d.). Nr.16350. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
5. BOA, Osmanlı Arşivi. 438 Numaralı Muhasebe-i Vilayet Anadolu Defteri (937/1530) II. Haz. Ahmet Özkılınç vd. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 1994. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Kastamonu Sancağı Mufassal Tapu Tahrir Defteri [TT.d.]. Nr. 23m. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Kastamonu Sancağı Mufassal Tapu Tahrir Defteri [TT.d.]. Nr. 456. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Küre-i Nühâs Kazası Müslim Nüfus Defteri (NFS.d.). No.931. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliye Varidat Kalemi Alınviran Divanı Temettuât Defterleri (ML.VRD.TMT.d). Nr. 3019. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
10. Kastamonu Sancağı Vakıf Tahrir Defteri. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet Yazmaları, 75, 1a-104b. https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/
11. Kastamonu Vilâyet Sâlnâmesi-1314 (1896). Kastamonu: Kastamonu Vilâyet Matbaası, 1896. https://isamveri.org/
12. Konya Mevlânâ Müzesi Arşivi (KMMA). Dosya Nr.49/15. https://kvmgm.ktb.gov.tr/
13. T.C. Resmî Gazete. "Yürütme ve İdare Bölümü". Sayı: 20523 (20 Mayıs 1990). https://resmigazete.gov.tr/
14. Tetkik Eserler
15. Abu Hayyan. Kitab Al-İdrak Li-Lisan Al-Atrak. çev. Ahmet Caferoğlu. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1931.
16. Ağlı Belediyesi. “İlçemizi Tanıyalım”. (Erişim 16 Ocak 2026), https://www.agli.bel.tr/ilcemizi-taniyalim.
17. Behçet, Mehmet. Kastamonu Eski Eserleri. haz. M. S. Cihangir. Kastamonu: Kastamonu Valiliği İl Özel İdaresi Yayınları, 1. Basım, 1998.
18. Çifci, Fazıl. Kastamonu Camiler-Türbeler ve Tarihî Eserleri. 2 Cilt. İstanbul: Meteor Yayınevi, 6. Baskı, ts.
19. Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar, (1453-1650). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Basım, 2009.
20. Işık, Zekeriya. “Hasan Balım Sultan Zaviyesi’nin Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Tarihi”. Turkish Studies Sosyal Bilimler 13/3 (Ocak 2018), 62-80. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13074.
21. İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed Tancî, İbn Battûta Seyahatnâmesi. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 3. Basım, 2024.
22. Koca, Salim. “Diyar-ı Rum”un (Roma Ülkesi/Anadolu) Türkiye Hâline Gelmesinde Türk Kültürünün Rolü”, Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı, ed. Zekeriya Türkmen, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1. Basım, 2008.
23. Kurt, Selami. “Osmanlı Vakıflarının Kırsal Kesimdeki Sosyo-Kültürel ve İktisadi Hayata Etkisi: Hacı İbrahim Zaviyesi Örneği”. Vakıflar Dergisi 64/2 (Aralık 2025), 163-188. https://doi.org/10.33419/aamd.1195587.
24. Mateos, Urfalı. Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 4. Basım, 2019.
25. Tosunoğlu, Ayşe. Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılda Kastamonu Sancağı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1993.
26. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1. Basım, 1971.
27. Turan, Refik. “Selçuklular Döneminde Kastamonu”. Türk Tarihinde ve Kültüründe Kastamonu. 1-6. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1989.
28. Türkay, Cevdet. Başbakanlık Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak, Aşiret ve Cemaatler. İstanbul: İşaret Yayınları, 1. Basım, 2001.
29. Uludağ, Süleyman. “Dede”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/dede.
30. Umar, Bilge. Türkiye’deki Tarihsel Adlar. İstanbul: İnkilâp Kitabevi, 1. Basım, 1993.
31. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 8. Basım, 2019.
32. Yakupoğlu, Cevdet. “Selçuklular, Beylikler ve Osmanlılar Döneminde Kastamonu Çevresinde Ahiler”, Erdem55 (Aralık 2009), 157-174. https://izlik.org/JA85KM45TP.
33. Yakupoğlu, Cevdet. Kuzeybatı Anadolu’nun Sosyo-Ekonomik Tarihi (Kastamonu-Sinop-Çankırı-Bolu) XIII-XV. Yüzyıllar. Ankara: Gazi Kitabevi, 2. Basım, 2023.
34. Yakupoğlu, Cevdet-Musalı, Namiq. “Kastamonu Turnalı Camii’nde Candaroğulları ve Osmanlılar Zamanına Ait Yeni Bulunmuş Vakıf Hatim Cüzleri”. Vakıflar Dergisi 54/2 (2020), 201-233. https://doi.org/10.16971/vakiflar.704115.
35. Yıldırım, Hayri. Konya Mevlânâ Müzesi Arşiv Belgelerine Göre Kastamonu Mevlevihanesi, Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
36. Yücel, Yaşar. Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1991.