Klasik Nahiv Geleneğinde İstişhâd Hiyerarşisi: Kur’ân, Hadis ve Klasik Arap Şiiri Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu çalışma, nahiv ilmi geleneğinde istişhâdın temel kaynaklarını, Kur’ân, hadis ve klasik Arap şiiri özelinde ele almakta ve bu üç kaynağa ne ölçüde müracaat edildiğini önde gelen nahiv kitapları çerçevesinde incelemektedir. Bu kapsamda dönemin kimi önemli nahiv kitaplarının içeriklerindeki âyet, hadis ve şiir sayıları metot ve istişhâd eksenli yapılmış modern çalışmalarla desteklenerek bu üç temel semâî kaynağın ne ölçüde kullanıldıkları somut biçimde ortaya konmuştur. Bulgular, hadislerin ilk dönem dilcileri tarafından son derece sınırlı biçimde kullanıldığını göstermektedir. Bu sınırlı kullanımı açıklamak için birkaç temel gerekçe öne çıkmaktadır. Öncelikle hadis metinleri, Kur’ân âyetlerinin aksine, isnad zinciriyle rivayet edilmekte ve bu durum onların metinsel sabitliğini zayıflatmaktadır. Ancak bundan daha belirleyici olan bir diğer etken, hadislerin çoğunlukla lafzî değil manevî anlam aktarımına dayalı bir rivayet geleneğiyle günümüze ulaşmış olmasıdır. Bu durum, metnin birebir lafzına değil, anlamına sadık kalınarak aktarıldığı anlamına gelir ki bu da dilsel formların tespitinde sorunlar doğurmuştur. Buna karşılık Kur’ân âyetleri, lafız ve mana yönüyle tartışmasız bir dil otoritesi kabul edilmiş ve gerek nüzul sürecinde gerekse mushaf hâlinde sabitlenmiş olması nedeniyle gramerde birinci derecede delil olarak yer almıştır. Klasik Arap şiiri de fasih dilin tabiî ve tarihsel örnekleri olarak istişhâd hiyerarşisinde ikinci derecede kabul edilmiştir. Öte yandan birçok klasik nahiv kitabında şiir beyitlerinin sayıca âyetlerden fazla olmasına rağmen, bu farkın şiirin âyetlere tercih edildiği anlamına gelmediği; aksine, şiir malzemesinin hacmen çokluğu nedeniyle bu oransal dengenin doğal bir sonuç olduğu vurgulanmıştır. Çalışmada Kur’ân, hadis ve şiirin istişhâd değeri hakkındaki klasik dönem yaklaşımları da gözden geçirilmiş, özellikle kimi muhaddislerin i’râb hatasına düştükleri konusuna da açıklık getirilmeye çalışılmıştır. İstişhâdın semâî (naklî) kaynaklarını oluşturan bu üç kaynak türüne odaklanan çalışmada, özellikle kıyas, icmâ ve istishâb gibi aklî deliller kapsam dışında bırakılmıştır. Bunun temel gerekçesi, çalışmanın odak konusunun sınırlarını korumak ve hacimsel olarak dağılmayı önlemektir. Sonuç olarak bu çalışma, klasik nahiv geleneğinde dilsel delil kabul edilen metinler arasında belirgin bir sıralama bulunduğunu; Kur’ân’ın birincil kaynak olarak tartışmasız bir otoriteye sahip olduğunu, onu klasik şiirin izlediğini ve hadislerin ise oldukça geç dönemde sistematik bir şekilde kullanılmaya başlandığını ortaya koymaktadır.

Keywords

• Arap Dili Belagatı,
• İstişhâd Hiyerarşisi,
• Nahiv İlmi,
• Temel Dayanaklar,
• Kur'ân-ı Kerîm,
• Hadis-i Şerîf,
• Klasik Arap Şiiri

The Hierarchy of Linguistic Evidence in the Classical Arabic Grammar Tradition: An Analysis of the Qur’an, Hadith, and Classical Arabic Poetry

Abstract

This study examines the primary sources of linguistic evidence (istishhād) in the Arabic grammatical tradition, focusing specifically on the Qur’an, Hadith, and classical Arabic poetry. It investigates how frequently these three sources were referenced in prominent grammatical works. Within this scope, selected major grammatical texts are analyzed in terms of the number of verses, hadiths, and poetic lines they contain. These data are supported by modern studies centered on methodology and evidence, thereby presenting concrete findings on the degree to which each of these three transmitted sources was utilized. The findings reveal that hadiths were employed quite sparingly by early Arabic grammarians. Several key reasons account for this limited usage. First, unlike the Qur’anic text, hadiths are transmitted with chains of narration (isnād), which compromises their textual stability. More critically, most hadiths have reached us through a transmission tradition based not on exact wording (lafẓ) but on the conveyed meaning (maʿnā), which means that the narrator preserved the content rather than the exact form. This significantly weakens their reliability as grammatical evidence. In contrast, the Qur’an, preserved both orally and textually with indisputable linguistic authority, has consistently been regarded as the primary and most authoritative grammatical source. Classical Arabic poetry, as a historical and natural manifestation of eloquent language, has occupied a secondary position in this hierarchy. Although poetry appears more frequently than Qur’anic verses in many classical grammar texts, this numerical excess does not imply preference; rather, it reflects the abundant and diverse nature of the poetic corpus. The study also reviews classical perspectives on the evidentiary value of the Qur’an, hadith, and poetry, including discussions on grammatical errors committed by certain hadith transmitters. This work focuses solely on the transmitted (samāʿī) sources of evidence, deliberately excluding rational sources such as analogical reasoning (qiyās), consensus (ijmāʿ), and presumption of continuity (istishḥāb), to maintain the study's scope and coherence. In conclusion, this research demonstrates that the classical Arabic grammatical tradition recognized a clear hierarchy among linguistic sources: the Qur’an held unrivaled authority as the primary source, followed by classical poetry, while hadiths were only systematically incorporated into grammatical analysis at a much later stage.

Keywords

• Arabic Linguistic Rhetoric
• Hierarchy of Evidence
• Arabic Grammar
• Foundational Sources
• Qur’ān
• Hadith
• Classical Arabic Poetry

References

1. Abdu’l Âl, S. M. (1978). el-Kur’ânu’l-Kerîm ve Eseruhu fi’d-Dirâsâti’n-Nahviyye. Kuveyt: Müessesetu Ali Cerâh es-Sabbâh.
2. Âşûr, A. M. (2004). “el-Mesâili’n-Nahviyye fî Mecâzi’l-Kur’ân li Ebî Ubeyde” Mecelletu’l-Câmi‘ati’l-İslâmiyye, 12 (2), 89-114.
3. Arslan, Kıyasettin (2016), “Nahiv Kaidelerinin Tespitinde Kullanılan Kaynaklar”, Turkish Academic Research Review, 1 (1), 61-79.
4. Akbaş, R. (2018). Arap Gramerinde Kavram ve Terminoloji Sorunu. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
5. el-Bağdâdî, A. (1418/1997). Hizânetü’l-Edeb (4. Baskı), (Tahk. Abdusselâm Muhammed Harun), Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, I-XIII.
6. el-Câhız, A. (1418/1998). el-Beyân ve’t-Tebyîn (7. Baskı), (Tahk. Abdusselâm Muhammed Harûn), Kahire: Mektebetu’l-Hancî, I-IV.
7. el-Came‘a, Z. (2009). el-İstişhâd fî Kitâbi’l-Muktedab. Cezayir Kasdi Merbah Üniversitesi, Cezayir.
8. el-Endelûsî, E. H. (1419/1998). et-Tezyîl ve’t-Tekmîl fî Şerhi Kitâbi’t-Teshîl, (Tahk. Hasan Hendâvî), Şam: Dâru’l-Kalem, I-VI.

9. Ebû Lebin, Z. (2011). Nukûdun Edebiyyetun (5. Baskı), Umman: Sunnâ‘u’t-Tağyîr.
10. Ebû’l-Mekârim, A. (2007). Usûlu’t-Tefkîri’n-Nahvî, Kahire: Dâr-u Garîb li’t-Tabbâ‘ati ve’n-Neşr.
11. Ebû’l-Ğîs, A. (1431/2010). Menhec İbnü’s-Serrâc ve Mezhebeuhu’n-Nahvî, Ümmü Derman Üniversitesi, Sudan.
12. Efe, M. E. (2022). Arap gramerinin şiirle istişhâdı (II-IV/VIII-X. Asırlar). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
13. el-Fârisî, E. A. (1406/1986). el-Mesâilu’l-Adudiyât, (Tahk. Ali Saber el-Mansûrî), Beyrut: Alemu’l-Kutub.
14. el-Ferrâ, E. Z. (1403/1983). Ma‘âni’l-Kur’ân, (3. Baskı), (Tahk. Muhammed Ali en-Neccâr ve Ahmed Yusuf Necâtî), Beyrut: Alemu’l-Kutub, I-III.
15. Fück, J. (2014). el-Arabiyye: Dirâsât fi’l-Luga ve’l-Lehecât ve’l-Esâlîb, (Çev. Abdulhalim en-Neccâr), Kahire: el-Merkezu’l-Kavmî li’t-Terceme.
16. Güler, İ. (Editör). (2015). İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri, İstanbul: İsam Yayınları.
17. el-Hadîsî, H. (1385/1996). Ebû Hayyân en-Nahvî (2. Baskı), Bağdat: Dâru’t-Tedâmun
18. ……………, (1981). Mavkifu’n-Nuhât mine’l-İhticâc bi’l-Hadîs, Irak: Dâru’r-Reşîd
19. ……………., (1394/1974). eş-Şâhid ve Usûlu’n-Nahv fî Kitâb Sîbeveyhi, Kuveyt: Matbûâtu Câmiati Kuveyt.
20. Harbiyy, A. (1426/2005). eş-Şâhidi’ş-Şi‘rî en-Nahvî inde’l-Ferrâ, Bâbil Üniversitesi, Irak.
21. Hathât, E. (1414/1993). el-İstidlâlu’n-Nahvî fî Kitâb Sîbeveyhi Câmi‘atu’l-Haleb, Suriye.
22. el- Hulvânî, M. H. (2011). Usûlu’n-Nahvi’l-Arabî (2. Baskı), Fas: ed-Dâru’l-Beydâ.
23. Hatîb, A. (1427/2006). Devâbiti’l-Fikri’n-Nahvî, (Tahk. Abduh er-Râcihî), Kahire: Dâru’l-Besâir, I-II.
24. İbnü’l-Enbârî, E. B. (1391/1971). el-İğrâb fî Cedeli’l-İ ‘râb ve Luma‘u’l-Edille (2. Baskı), (Tahk. Sa‘id el-Efğânî), Beyrut: Dâru’l-Fikr.
25. İbnü-s Serrâc, E. B. (1417/1996). el-Usul fi-n Nahv (3. Baskı), (Tahk. Abdulhuseyn el Fetli, Beyrut: Muessesetü’r-Risâle, , I-III.
26. İbnü’s-Salâh, E. A. (1409/1989). Mukaddimet-u İbnü’s-Salâh ve Mehâsinu’l-İstilâh, (Tahk. Aişe Abdurrahman, Kahire: Dâru’l-Ma‘arif.
27. İbn Abdirabbih, E. Ö. (1404/1983). el-Ikdu’l-Ferîd, (Tahk. Mufîd Muhammed Kumayha), Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, I-IX.
28. İbn Cinnî, E. F. (1371/1952), el-Hasâis, (Tahk., Muhammed Ali en-Neccâr), Mısır: el-Mektebetu’l-İlmiyye, I-III.
29. ……………., (1415/1994). el-Muhteseb, (Tahk., Necdî Nasif- Abdulhalim en-Neccâr), Kahire: Lucnet-u İhyâ-i Kutubi’s-Sunne, I-II.
30. İbn Fâris, E. H. (1418/1997). es-Sâhibî fî Fıkhi’l-Luğa, (Tahk., Muhammed Ali Bîdûn), Beyrut: Mektebetu’l-Ma‘ârif.
31. İbn Hallikân, E. A. (1994). Vefeyâtu’l-A‘yân, (Tahk., İhsan Abbas), Beyrut: Dâru Sâdır, I-VIII.
32. İbn Hazm, E. B. (1416/1996). el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâ ve’n-Nihal, (İkinci Baskı), (Tahk.,Muhammed Nuseyr), Beyrut: Dâru’l-Cîl, I-V.
33. İbn Manzûr, M. M. (1431/2010). Lisanu’l-Arab, Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, I-XX.
34. İbn Kuteybe, E. M. (1377/1958). eş-Şi‘r ve’ş-Şuarâ, (Tahk. Ahmed Muhammed Şakir), Kahire, Dâru’l-Hadîs, I-II.
35. İbn Kuteybe, E. M. (1419/1999). Te’vîl-u Muhtelifi’l-Hadîs, (2. Baskı), (Tahk. M. Muhyiddîn el-Esfer), Beyrut: el-Mektebetu’l-İslâmî.
36. İbn Reşîk el-Kayrevânî, E. A. (1401/1981). el-‘Umde fî Mehâsini’ş-Şi‘r, (5. Baskı), (Tahk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamit), Beyrut: Dâru’l-Cîl, I-II.
37. Îyd, M. (1988). el-İstişhâd ve’l-İhticâc bi’l-Luga, Kahire: Alemu’l-Kutub.
38. Kabâve, F. (1425/2004), Târîhü’l-İhticâci’n-Nahvî bi’l-Hadîsi’ş-Şerîf, Halep: Dâru’l-Multekâ.
39. Kırkız, M. Jammol, Y. (2017), “el-İstişhâd fi’l-Lüğati’l-Arabiyye”, İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (2), 77-103.
40. el-Mahzûmî, M. (1377/1958). Medresetu’l-Kûfe (2. Baskı), Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbî’l-Halebî.
41. el-Meşhedânî, M. (2013). el-İcmâ‘: Dirâsetun fî Usûli’n-Nahvi’l-Arabî, Umman: Dâru Ğaydâ.
42. el-Müberred, E. A. (1415/1994). el-Muktedab, (Tahk., Muhammed Abdulhalik Adîma, Kahire: Lucnetu İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, I-IV.
43. en-Nahhâs, E. C. (1406/1986). Şerh Ebyât Sîbeveyhi, (Tahk. Züheyr Ğâzî), Beyrut: Mektebetu’n-Nahdeti’l-Arabiyye.
44. Nallino, C. (1119). Târîh-u Âdâbi’l-Arabiyye (2. Baskı), Mısır: Dâru’l-Ma‘ârif.
45. Ourot, M. (2022). Sîbeveyh'in el-Kitâb Adlı Eserinde Ayetlerle İstişhâd Yöntemi ve Kırâate Yaklaşımı. Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
46. Özbalıkçı, M. R. (2006). Kur’ân ve Hadis’in Arap Gramerindeki Rolü, İstanbul: Yeni Akademi Yayınları.
47. Özbalıkçı, M. R. (1989). Arap “Dilinde İlk İstişhâd”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (5), 369-383.
48. es-Sîrâfî, E. S. (2008), Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi (Tahk., Ahmed Hasan Mehdilî ve Ali Seyyid Ali), Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, I-V.
49. es-Suyûtî, C. (1426/2006). el-İktirâh fî Usûli’n-Nahv, (Tahk., Mahmud Süleyman Yakut), Dâru’l-Ma‘rifeti’l-Câmi‘iyye.
50. …………., (2008), el-Müzhir fî Ulûmi’l-Luga, (3. Baskı), (Tahk., Ali Muhammed el-Becâvî ve Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim), Kahire: Mektebetu Dâri’t-Turâs, I-II.
51. Sûlî, E. B. (1341). Edebû’l-Kuttâb, (Tahk. Muhammed el-Eserî), Kahire: el-Matbaatu’s-Selefiyye.
52. Sîbeveyhi, A. (1402/1982). el-Kitâb (2. Baskı), (Tahk. Abdusselâm Muhammed Harun), Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, I-IV.
53. Sancak, Y. (2005), “Hadisin Arap Dili Temel Kaynakları İçinde İstişhâd ve Edebi Yönü Arap Dili ve Edebiyatına Katkıları”, Ekev Akedemi Dergisi, 9, (24), 191-208.
54. eş-Şâtıbî, E. İ. (1428/2007). el-Makâsidu’ş-Şâfiye, (Tahk. Ayyâd es-Sübeytî, Mekke: Ma‘hadi’l-Buhûsi’l-İlmiyye, I-X.
55. eş-Şentemerî, A. (1415/1994). Tahsîl-u Ayni’z-Zeheb (3.Baskı), (Tahk. Züheyr Abdulmuhsin), Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
56. Şelebî, A. (1409/1989). Ebû Alî el-Fârisî (3. Baskı), Cidde: Dâru’l-Matbûâti’l-Hadîse.
57. et-Tantâvî, A. (1995). Neş’etu’n-Nahv ve Târîh-u Eşheri’n-Nuhât (2. Baskı), Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif.
58. et-Tehânevî, M. A. (1996), Keşşâdu İstılâhâti’l-Funûn ve’l-Ulûm, (Tahk. Ali Dehrûc), Beyrut: Mektebetu Lübnan Nâşirûn, I-II.
59. et-Tirmizî, E. İ. (1395/1975). Sünenü’t-Tirmizî, (Tahk. Ahmed Muhammed Şâkir ve Muhammed Fuâd Abdülbaki), (2. Baskı), Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbi’l-Halebî. I-V.
60. Terabichi, G. (1998). Nakdu Nakdi’l-Akli’l-Arabî, (4. Baskı), Beyrut: Dâru’s-Sâkî.
61. Tomar, C. “el-Melikü’l-Muazzam Maddesi” Diyanet İslâm Ansiklopedisi, XXIX, Ankara: 2004, 71-73.
62. Tuna, S., (2024). “Nahiv Kaidelerinin Belirlenmesinde Hadislerin İstişhad Olarak Kullanılması”, Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi, (7), 146-173.
63. Uzun, T. (2000). Ebû Ubeyde Hayatı ve Eseri Mecâzu’l-Kur’ân’ın Dil Özellikleri, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya,
64. Zeydân, C. (2012). Târîhu Âdâbi’l-Lugati’l-Arabiyye, Kahire: Müessesetu’l-Hendâvî, I-IV.
65. ez-Zeccâcî, E. K. (1404/1984). el-Cumel fi’n-Nahv, (Tahk. Ali Tevfîk el-Hamed), Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
66. ………………… (1405/1985), el-Lâmât (2. Baskı), (Tahk. Mâzin el-Mübârek), Dımaşk: Dârü’l-Fikr.