Hayat Bilgisi Ders Kitaplarındaki Metin ve Etkinliklerin Değer Aktarımı Açısından İncelenmesi

Abstract

Bu araştırmada, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli esas alınarak hazırlanan birinci ve ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitaplarında bulunan metin ve etkinlikler ile belirli gün ve haftalara ilişkin içeriklerin değerler eğitimi açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın veri kaynağını oluşturan birinci ve ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitapları iki ciltten oluşmaktadır. Üçüncü sınıf hayat bilgisi ders kitabı Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli doğrultusunda hazırlanmadığı için araştırma kapsamında incelenmemiştir. Araştırmada doküman analizi tekniğiyle elde edilen veriler betimsel analiz yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Analiz sürecinde Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortak Metni kapsamında belirlenen değer seti esas alınmıştır. Araştırmanın tutarlılığını sağlamak amacıyla bağımsız kodlayıcılar arasındaki uyum düzeyi hesaplanmıştır. Aktarılabilirliği sağlamak amacıyla araştırma süreci detaylı olarak açıklanmıştır. Araştırmanın her aşamasında uzman görüşünden yararlanılmıştır. Her iki sınıf düzeyinde sevgi, duyarlılık ve vatanseverlik değerlerinin öne çıktığı; dürüstlük, mütevazılık ve tasarruf değerlerinin ise sınırlı temsil edildiği belirlenmiştir. Ders kitaplarında yeterince yer verilmediği belirlenen dürüstlük, mütevazılık ve tasarruf değerlerine ilişkin metin ve etkinlikler ile dostluk, dürüstlük, sabır, mütevazılık, mahremiyet ve temizlik değerlerine ilişkin belirli gün ve haftalara yönelik içeriklerin ders kitaplarına eklenmesi önerilmektedir.

Keywords

• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
• Hayat bilgisi
• Değerler eğitimi
• Erdemli insan profili

Examination of the Texts and Activities in Life Studies Textbooks in terms of Value Transfer

Abstract

The aim of this study is to examine, from the perspective of values education, the texts and activities contained in first and second-year life studies textbooks prepared in accordance with the Century of Türkiye Education Model, as well as the content relating to specific days and weeks. The first and second-year life studies textbooks, which constitute the data source for the study, consist of two volumes. As the third-year life studies textbook was not prepared in line with the Century of Türkiye Education Model, it was not included in the scope of the study. The data obtained through document analysis in the study were analysed using a descriptive analysis method. During the analysis process, the set of values defined within the scope of the Century of Türkiye Education Model Common Text was taken as the basis. To ensure the reliability of the study, the level of agreement between independent coders was calculated. To ensure the transferability of the study, the research process was explained in detail. Expert opinions were utilised at every stage of the study. It was determined that the values of love, sensitivity and patriotism were prominent in both year groups, whilst the values of honesty, modesty and thrift were represented to a limited extent. It is recommended that texts and activities relating to the values of honesty, modesty and thrift—which were found to be insufficiently covered in textbooks—as well as content for specific days and weeks focusing on the values of friendship, honesty, patience, modesty, privacy and cleanliness, be added to the textbooks.

Keywords

• The Century of Türkiye Education Model
• Life studies
• Values education
• Virtuous human profile

References

1. Abdujalilova, S. A. (2024). Spiritual and moral education of children in the family. Web of Humanities: Journal of Social Science and Humanitarian Research, 2(11), 70-74.
2. Akçay, A. & Tunagür, M. (2017). Türkiye’de değerlerin tespitine yönelik yapılmış yüksek lisans tezleri üzerine bir içerik analizi. EKEV Akademi Dergisi, (71), 53-72. https://doi.org/10.17753/ekev783
3. Aktepe, V. & Tahiroğlu, M. (2024). Değerler eğitimi yaklaşımları ve etkinlik örnekleri. The Journal of Academic Social Science Studies, 1(42), 361-384. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS2941
4. Aktepe, V. & Yalçınkaya, E. (2016). Okul ortamında değerler eğitiminin öğrenci görüşlerine göre çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 1423-1443.
5. Altan, M. Z. (2016). Çoklu zekâ kuramı ve değerler eğitimi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 1(4), 53-57.
6. Ar, M. M. & Aini, K. (2023). The implementation of ecoliteracy as a learning resource to improve environmental care attitudes in elementary schools. Mimbar Sekolah Dasar, 10(1), 122-134. http://dx.doi.org/10.53400/mimbar-sd.v10i1.50333
7. Aranlı, S., Akbulut-Yamanoğlu, E., Yamanoğlu, S., & Yıldırım, E. (2023). Okulda değerler eğitimi. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 9(64), 2833-2837. http://dx.doi.org/10.29228/JOSHAS.6 9785
8. Aşkan, A. (2022). Hayat bilgisi dersi öğretim programlarında beceriler, değerler ve kavramlar. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.

9. Birkan, G. Z. & Doğan, M. C. (2024). İlkokul öğrencisi: Değerleri nasıl öğreniyorum? International Primary Education Research Journal, 8(2), 98-116.
10. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/qrj0902027
11. Bozkurt, M. & Sever, E. (2015). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin doğa sevgisi, temizlik, sağlıklı olma tutumlarının incelenmesi. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(2), 107-116. https://izlik.org/JA29WK72NS
12. Çakır, O. (2025). 2024 Hayat bilgisi dersi öğretim programı öğrenme çıktılarının 21. yüzyıl becerileri bağlamında değerlendirilmesi. Milli Eğitim Dergisi, 54(246), 837-878.
13. Çelik, Ş. & Doğan-Kahtalı, B. (2022). Ortaokul öğrencilerinin kök değerler hakkındaki metaforik algıları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (29), 206-223. https://doi.org/10.29000/rumelide.1164066
14. Çelikkaya, T. & Seyhan, O. (2017). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının evrensel değerlere ilişkin metafor algıları. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(3), 65-87. https://doi.org/10.19160/ijer.342330
15. Çetinkaya, M. & Ekici, Ö. (2025). İlkokul öğrencilerinin vicdan algıları. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 173-198. https://doi.org/10.17679/inuefd.1528500
16. Darmawan, V., Shofwan, I., Zulfa, Z., & Purnomo, A. (2023). Socialization of the importance of saving and how to treat money well and the authenticity of currency in elementary school children. Indonesian Journal of Educational and Empowerment, 1(2), 35-39.
17. Debbarma, M. (2014). Importance of human values in the society. Smart Moves Journal IJELLH, 2(1), 181-195. Demirel, G. (2022). Sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alan kök değerler. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
18. Deniz, T. (2014). Uluslararası göç sorunu perspektifinde Türkiye. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 181(181), 175-204.
19. Dinçer, B. & Gözel, Ü. (2019). İlkokul programlarında (1-4) yer alan ve kazandırılması hedeflenen değerlere ilişkin sınıf öğretmenlerinin ve öğrenci velilerinin görüşlerinin incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 17(38), 207-234. https://doi.org/10.34234/ded.536439
20. Doğan, A. (2016). Değerler eğitimi açısından aile içi iletişimin çocuk üzerindeki etkisi. Journal of Turkish Studies, 11(12), 67-84. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.9565
21. Dündar, H. & Hareket, E. (2016). Değerler eğitimi araştırmalarında yönelimler: Değerler Eğitimi Dergisi örneği. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (55), 207-231.
22. Erbaş, A. A. & Başkurt, İ. (2021). Hayat bilgisi öğretim programındaki değerlerin Hayat bilgisi ders kitaplarına yansıma durumu. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(3), 785-813. https://doi.org/10.17556/erziefd.841337
23. Ergün, A. & Koç, S. (2022). Öğretmenlerin değerler eğitimi uygulamalarına yönelik görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 729-754. https://doi.org/10.17679/inuefd.1033206
24. Esemen, A. & Sadioğlu, Ö. (2019). 2018 tarihinde yenilenen hayat bilgisi öğretim programı kazanımlarında ulusal değerler. Academy Journal of Educational Sciences, 3(1), 14-27. https://doi.org/10.31805/acjes.501395
25. Gençer, G. & Doğan-Kahtalı, B. (2022). Şermin Yaşar’ın çocuk kitaplarının kök değerler açısından incelenmesi. Turkish Studies, 17(3), 407-421. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.58150
26. Gezer, F., Keskin, S. C., & Arıçam, N. (2024). ‘Esra Erol’da programı bağlamında Türkiye’deki değer erozyonu: Aile birliğine önem verme. Journal of Values Education, 21(47), 1-32. https://doi.org/10.34234/ded.1376697
27. Gomez, E. C. (2024). Impact of values education in daily lives of students: A qualitative study. Southeast Asian Journal of Multidisciplinary Studies, 4(1), 1-24.
28. Gömleksiz, M. N. (2007). Lise öğrencilerinin toplumsal değerlere ilişkin tutumları: Elâzığ ili örneği. R. Kaymakcan, S. Kenan, H. Hökelekli, Ş. Arslan, & M. Zengin (Ed.), Değerler ve Eğitimi Uluslararası Sempozyumu içinde (s. 727-741). Değerler Eğitimi Merkezi.
29. Gözel, Ü. (2018). Hayat bilgisi dersi öğretim programının değerler eğitimi açısından öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
30. Gündüz, M. & Aktepe, V. (2017). Sınıf öğretmenlerinin değer öğretimine yönelik zihin haritaları. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 427-446. https://doi.org/10.14686/buefad.279688
31. Güneş, G. & Yıldırım, Y. (2024). 2018 ve 2024 Hayat bilgisi dersi öğretim programlarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of education and Science Research, 1(1), 66-84. https://doi.org/10.5281/zenodo.14014499
32. Hatay-Uçar, F. & Çetinkaya, S. (2021). İlkokul hayat bilgisi ders kitaplarında değerler eğitimi. Oltu Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 275-291.
33. Judijanto, L. & Aslan, A. (2024). Globalisation and the erosion of tradition: Modelling the impact of global culture on local customs. Mushaf Journal: Jurnal Ilmu Al Quran Dan Hadis, 4(3), 554–562.
34. Jung, E. J. & Kim, S. M. (2022). An action research on the character education program for cultivation of character of children aged 5. The Korean Early Childhood Education and Care Society, 7(1), 41–73. https://doi.org/10.52384/jecec.2022.7.1.41
35. Kağıtçıbaşı, Ç. & Kuşdil, M. (2000). Türk öğretmenlerinin değer yönelimleri ve Schwartz Değer Kuramı. Türk Psikoloji Dergisi, 15(45), 59–76.
36. Kan, Ç. (2010). Sosyal bilgiler dersi ve değerler eğitimi. Milli Eğitim Dergisi, 40(187), 138-145.
37. Kaplan, K. & Arıcı, Ş. (2022). Kök değerler açısından Osman Çeviksoy’un romanları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 11(4), 1531-1546. https://doi.org/10.7884/teke.5552
38. Karakaya, H. (2020). Türkiye’de göç ve etkileri. Fırat Üniversitesi Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 4(2), 93-130.
39. Karaman, H. (2023). 3. sınıf Hayat bilgisi ders kitabındaki metinlerin kültürün gelecek kuşaklara aktarımı açısından incelenmesi. Journal of Sustainable Education Studies, 4(3), 196-211.
40. Kasapoğlu, H. (2013). Okulda değer eğitimi ve hikâyeler. Milli Eğitim Dergisi, 43(198), 97-109.
41. Kıral, B. & Başdağ, S. (2017). Sınıf öğretmenlerinin merhamet eğitimine ilişkin görüşleri. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 80-96. https://doi.org/10.24315/trkefd.366689
42. Koçak, A. (2024). Sosyal bilgiler öğretiminde sevgi eğitimi. Genç Mütefekkirler Dergisi, 5(3), 875-885.
43. Kurtdede-Fidan, N. & Yazıcı, S. (2021). Perceptions of primary school students about the value of sensitivity in their case studies. International Journal of Eurasian Education and Culture, 6(14), 1622-1657.
44. Kurtulmuş, M., Tösten, R., & Gündaş, A. (2014). İlköğretim 1. kademe öğretmenlerinin değerler eğitimi sürecinde karşılaştıkları sorunlar. Değerler Eğitimi Dergisi, 12(27), 281-305.
45. Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
46. MEB. (2024a). Hayat Bilgisi Dersi Öğretim Programı. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024 programhay123Onayli.pdf sayfasından erişilmiştir.
47. MEB. (2024b). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin sayfasından erişilmiştir.
48. MEB. (2025). Temel eğitim ders kitapları. https://tymm.meb.gov.tr/ders-kitaplari/temel-egitim sayfasından erişilmiştir.
49. Mızıkacı, F. (2015). Değerler eğitimi ve eğitim programları. Eleştirel Pedagoji Dergisi, 40, 38-41.
50. Miles, M. B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage.
51. Millî Eğitim Temel Kanunu. (1973). T.C. Resmî Gazete, 1739, 24.06.1973. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf sayfasından erişilmiştir.
52. Öksüz, Y. (2011). 11-12 yaş çocuklarının değerleri kazanım düzeylerinin bazı değişkenler açısından karşılaştırılması: Samsun-Lancashire örneği. The Journal of Academic Social Science Studies, 4(2), 61-78. http://dx.doi.org/10.9761/jasss_160
53. Öngören, H. (2024). Sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler açısından karşılaştırılması. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(26), 172-190. https://doi.org/10.55605/ejedus.1562084
54. Özbaşı, S. (2020). Türkçe dersi öğretim programındaki kök değerler çerçevesinde Aytül Akal masallarının incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (8), 178-192. https://doi.org/10.21733/ibad.715132
55. Özcel, G. & Öncü, E. Ç. (2021). 3 ve 4. sınıf öğrencilerinin vatanseverlik değerine ilişkin görüşleri. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 7(2), 250-277. https://doi.org/10.47615/issej.952461
56. Özensel, E. (2003). Sosyolojik bir olgu olarak değer. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(3), 217-239.
57. Özkan, N. K. (2020). İyilikseverlik ve alçak gönüllülük bağlamında Kutadgu Bilig ile kültür aktarımı. Milli Folklor, 16(127), 209-222. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.6c1s8m
58. Özkan, U. B. (2019). Eğitim bilimleri araştırmaları için doküman inceleme yöntemi. Pegem Akademi.
59. Öztürk, T. & Özkan, Z. S. (2018). Hayat bilgisi ders kitaplarındaki metin ve görsellerin değerler açısından incelenmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 6(1), 172-204.
60. Sak, R., Şahin-Sak, İ. T., Öneren-Şendil, Ç. & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
61. Septiwiharti, D., Hemafitria, H., Wahab, W., & Putra, P. (2024). Character-based thematic learning: integrating the values of honesty and responsibility in elementary schools. QALAMUNA: Journal of Education, Social, and Religion, 16(2), 1007–1016. https://doi.org/10.37680/qalamuna.v16i2.5575
62. Suluk, B. & Yıldırım, O. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanan ders kitaplarındaki değerlerin gelişimsel dönemler açısından incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 157-177. https://doi.org/10.33400/kuje.1606487
63. Sümbüllü, Y. Z. & Altınışık, M. E. (2016). Geleneksel çocuk oyunlarının değerler eğitimi açısından önemi. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 73-85.
64. Şahin, K. (2011). Kültürel yozlaşmaya neden olan bir unsur olarak televizyon. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 243-277. https://doi.org/10.34234/ded.1376697
65. Şahin, M. & Eşici, H. (2020). Türkiye’de yaşayan Suriyeli göçmenler ile Türklerin birlikte yaşam kültürü: Değerler, fırsatlar, engeller. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(22), 72-99. https://doi.org/10.33692/avrasyad.647200
66. Şam, E. A. (2015). Değerler eğitiminde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri. Journal of Educational Science, 3(4), 47-63.
67. Şara-Hürsoy, P., Yalçın, D., Bıyık, M., & Özbek, M. M. (2023). Hayat bilgisi (1-3. sınıf) öğretim programlarında yer alan kazanımların demokrasinin temel ilke ve değerleri açısından incelenmesi. International Primary Education Research Journal, 7(2), 51-69.
68. Taşkın, S. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin değerler eğitimi yaklaşımı. İstanbul Eğitim Dergisi, (2), 161-181. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1640604
69. Topkaya, Y. & Burak, D. (2018). Cumhuriyetten günümüze hayat bilgisi dersi öğretim programları. S. Sidekli (Ed.), Kuramdan uygulamaya hayat bilgisi öğretimi içinde (s. 1-46). Eğiten.
70. Türkmenoğlu, M., Akyol, P., & Çağımlar, Z. (2021). Türkçe ve hayat bilgisi ders kitaplarındaki metinlerin değerler açısından karşılaştırılması. Ulusal Eğitim Dergisi, 1(1), 20–33.
71. Ullah, A. K. M. A. & Ming Yit Ho, H. (2020). Globalisation and cultures in Southeast Asia: Demise, fragmentation, transformation. Global Society, 35(2), 191–206. https://doi.org/10.1080/13600826.2020.1747992
72. Ulusoy, K. (2015). Sosyal bilgilerde ders kitapları. B. Tay & A. Öcal (Ed.), Özel öğretim yöntemleriyle sosyal bilgiler öğretimi içinde (s. 194-220). Pegem.
73. Urbaite, G. (2024). The impact of globalization on cultural identity: Preservation or erosion? Global Spectrum of Research and Humanities, 1(2), 3-13. https://doi.org/10.69760/f9g3vn77
74. Vertel, A., Korolenko, V., Shapovalova, O., & Bereziuk, T. (2024). The role of the family in the education and upbringing of children. Cadernos De Educação Tecnologia E Sociedade, 17(1), 54-64. https://doi.org/10.14571/brajets.v17.nse1.54-64
75. Yaşaroğlu, C. (2018). Öğretim programlarında değerler: Hayat bilgisi dersi örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(5), 725-733. https://doi.org/10.18506/anemon.394551
76. Yazıcı, D. K. (2006). Değerler eğitimine genel bir bakış. Türklük Bilimi Araştırmaları, (19), 499-522.
77. Yıldırım. Y. (2024). Değer odaklı eğitimler ve değerler eğitimi. Y. Yıldırım (Ed.), Değer odaklı eğitimler içinde (s. 1-23). Pegem Akademi.
78. Yılmaz, H. (2024). Türkiye'de çocuklarda finansal okuryazarlık eğitimi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
79. Yücekök, A. (2019). Türkiye'de Z kuşağının sosyal medya kullanım alışkanlıkları bağlamında kültürel yabancılaşma olgusunun rolü. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.