‘Ilal of Grammatical Rules in Arabic Language- Ibn al-Khashshâb Example-

Year 2026, Volume: 10 Issue: 1 , 109 - 125 , 31.03.2026

Selim Tekin

https://doi.org/10.32711/tiad.1771872

https://izlik.org/JA76NS49SZ

Abstract

An important feature of Arabic language is its ‘ilal of grammatical rules. Since onset of grammar studies, grammarians have paid importance to grammar ‘ilal; therefore, they have mentioned ‘ilal when establishing a language rule. With the advancement of grammatical studies, grammarians endeavoured to identify new and original ‘ilal. Ibn al-Khashshâb is a grammarian (d.567/1172), who lived in VI century AH. In his work, al-Murtajal fi sharh al-Jumal , he gave importance to mention ‘ilal of language rules while explaining them; and he strived to find new ‘ilal; thus he proposed original ‘ilal different from the other grammarıans. The study aims to reveal his efforts and position in grammar causes field presenting ‘ilal he originally put forward in his work. The ‘ilal in al-Murtajal were extracted and analysed as method. These ‘ilal were divided into parts as examples Ibn al-Khashshâb gave of kinds of ‘ilal, his preferred ‘ilal and unique ones. In conclusion, it can be said that Ibn al-Khashshâb was interested in and accepted ‘ilal of grammatical rules, and tried to find new ones.

Keywords

Arabic Language and Rhetoric , Ibn al-Khashshâb , Grammarians , Cause Theory , Grammar ‘ilal

Arap Dilinde Nahiv İlletleri- İbnü’l-Haşşâb Örneği-

https://izlik.org/JA76NS49SZ

Abstract

Arap dili gramerinin önemli özelliklerinden biri nahiv illetleridir. Gramer çalışmalarının başlangıcından itibaren nahivciler nahiv illetlerine önem vermiş, bir dil kuralı koyarken bunun illetini yani sebebini de zikretmişlerdir. Gramer çalışmalarının gelişmesiyle, nahivciler yeni ve özgün illetler bulmak için gayret göstermişlerdir. Bu nahivcilerden birisi hicri altıncı asırda yaşamış olan İbnü’l-Haşşâb’tır (ö. 567/1172). O, kaleme aldığı el-Mürtecel fi şerhi’l-Cümel adlı eserinde dil kurallarını açıklarken bunların illetlerini zikretmeye özen göstermiş, yeni illetler keşfetmek için çaba sarf etmiş bunun sonucunda nahivcilerden farklı olarak özgün illetler öne sürmüştür. Bu çalışmanın amacı İbnü’l-Haşşâb’ın eserinde yer verdiği ve özgün olarak ileri sürdüğü illetleri ortaya koyarak onun nahiv illetleri alanındaki çabasını ve konumunu ortaya koymaktır. Çalışmada yöntem olarak el-Mürtecel’deki illetler çıkarılarak analiz edildi. Bu illetler İbnü’l-Haşşâb’ın illet çeşitlerine verdiği örnekler, tercih ettiği illetler ve özgün illetleri şeklinde bölümlere ayırıldı. Sonuç olarak İbnü’l-Haşşâb’n nahiv illetlerine önem verip benimsediği, yeni illetler bulmak için gayret gösterdiği söylenebilir.           

Keywords

Arap Dili ve Belagatı , İbnü’l-Haşşâb , Nahivciler , İllet Teorisi , Nahiv İlletleri

References

• Baylu, Cumali. Nahi̇v Usulünde İllet Teori̇si̇ ve Temel Nahi̇v İlletleri̇. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
• Câmî, Abdurrahman. Mollâ Câmî. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, ts.
• Cumahî, Muhammed b. Sellâm b. Ubeydullah el-. Tabakâtu fuhûli’ş-şuarâ. thk. Mahmud Muhammed Şakir. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Medenî, ts.
• Çıkar, Mehmet Şirin. Kıyas. Van: Ahenk Yayınları, 2007.
• Durmuş, İsmail. “İbnü’l-Haşşâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/73. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b. Ali b. Yusuf el-Endelüsî. et-Tezyîl ve’t-tekmîl fî şerhi kitâbi’t-teshîl. thk. Hasan Hindâvî. 11 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2000.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Abdurrahman Kemaluddin b. Muhammed el-. el-İğrâb fî cedeli’l-ir‘âb ve luma‘u’l-edille fi usûli’n-nahv. thk. Saîd el-Efgânî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1971.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Abdurrahman Kemaluddin b. Muhammed el-. Esrâru’l-Arabiyye. Bingazi: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1999.
• Es‘ad, Abdulkerim Muhammed el-. Beyne’n-nahv ve’l-mantık ve ulûmi’ş-şerîa. Riyad: Dâru’l-Ulûm li’t-Tabâati ve’n-Neşr, 1983.
• Es‘ad, Abdulkerim Muhammed el-. el-Vasît fi tarihi’n-nahvi’l-Arabî. Riyad: Dâru’ş-Şevvâf, 1992.
• Hamevî, Yâkūt el-. Mu‘cemü’l-Üdebâ. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
• Hulvânî, Muhammed Hayr el-. Usûlu’n-nahvi’l-Arabî. Ribat: en-Nâşiru’l-Atlasî, 1983.
• İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Hasâis. 3 Cilt. Mısır: el-Heyetu’l-Mısriyyetu’l-Âmme, ts.
• İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. ’İlelu’t-tesniye. thk. Sabîh et-Temîmî. Bağdat: Câmi’atu’l-Kût Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 2025.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâluddin. Evdahu’l-mesâlik ilâ elfiyeti İbn Mâlik. thk. Yusuf eş-Şeyh Muhammed el-Bukâ‘î. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâluddin. Şerhu Katri’n-nedâ ve belli’s-sadâ. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Kahire: yy, 11. Basım, 1963.
• İbn Yaîş, Ebû’l-Bekâ Ye‘îş b. Ali el-Mûsilî. Şerhu’l-Mufassal. thk. İmîl Bedî‘ Yakub. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• İbnü’l-Haşşâb, Ebu Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Ahmed b. Ahmed. el-Mürtecel fi şerhi’l-Cümel. thk. Ali Haydar. Dımeşk: Mektebetu Mecma’i’l-Lügati’l-Arabiyye, 1972.
• İbnü’l-Varrâk, Muhammed b. Abdullah b. el-Abbas. ’İlelü’n-nahv. thk. Mahmûd Câsım Muhammed ed-Dervîş. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1999.
• İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî b. Sehl. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdulhuseyn el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, ts.
• Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Alî b. Yûsuf b. İbrâhîm b. Abdilvâhid eş-Şeybânî el-. İnbâhü’r-ruvât ʿalâ enbâhi’n-nüḥât. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1982. Komisiyon. Sarf Cümlesi. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, ts.
• Mehmetali, Bekir. Arap Dilinde Nahiv ve Sarf İlletleri. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
• Meylânî, Muhammed b. Abdurrahim b. Muhammed el-Umerî el-. Şerhu’l-Muğnî fi’n-nahv. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, ts.
• Mübârek, Mâzin el-. en-Nahvu’l-Arabî el-‘İlletu’n-Nahviyye: Neş’etuhâ ve Tatavvuruhâ. Mısır: el-Mektebetu’l-Hadîse, 1965.
• Öztürk, Necmettin. Fatih Dönemi Âlimlerinden Alâaddin Musannifek ve Arap Gramerindeki Yeri. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2021.
• Öztürk, Necmettin - Şaban, İbrahim. “Alâaddin Musannifek’in Şerhu’l-Misbâh fi’n-nahv’inde Naklî Kaynaklar: Âyet, Hadis ve Arap Kelamı”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (30 Haziran 2023), 215-238. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1231819
• Sevinç, Rıfat Resul. “Arapçada İlletin Yeri, Kabulü ve Reddi Konusunda Gramer Âlimlerinin İllete Yaklaşımı”. Ekev Akademi Dergisi 61 (2015), 379-397.
• Sîbeveyhi, Ebu Bişr Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abduselam Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1988.
• Sîrâfî, Ebu Saîd el-Hasan b. Abdullah b. el-Merzubânî es-. Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ahmed Hasan Mehdelî-Ali Seyyid Ali. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2008.
• Suyûtî, Celaleddin Abdurrahman b. Ebû Bekr es-. Buğyetu’l-vu‘ât fi tabakâti’l-luğaviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-‘Asriyye, ts.
• Suyûtî, Celâleddin Abdurrahman b. Ebû Bekr es-. Hem‘u’l-hevâmi‘ fî şerhi cem‘i’l-cevâmi‘. thk. Abdulhamid Hindâvî. 3 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Tevfîkiyye, ts.
• Suyûtî, Celâleddin Abdurrahman b. Ebû Bekr es-. Kitâbu’l-İktirâh fî ilmi usûli’n-nahv. thk. Salâhaddîn el-Hevvârî. Beyrut: el-Mektebetu’l-‘Asriyye, 2011.
• Ukberî, Ebu’l-Bekâ Muhibbuddîn Abdullah b. el-Hüseyn b. Abdillâh el-Bağdâdî el-. el-Lubâb fî ‘ileli’l-binâi ve’l-i‘râb. thk. Abdulilâh en-Nebhân. 2 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1995.
• Yavuz, Mehmet. “İbn Haşşâb ve Âmin Risalesi”. Şarkiyat Mecmuası 10 (2007), 105-116.
• Yıldırım, Abdullah. “Vaz‘ İlmi” İslam Medeniyetinde Dil İlimleri. ed. İsmail Güler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
• Zeccâcî, Ebu’l-Kasım Abdurrahman b. İshak ez-. Kitâbu’l-Cümel fi’n-nahv. thk. Ali Tevfik el-Hamed. Ürdün: Müessesetu’r-Risâle, 1984.
• Zeccâcî, Ebu’l-Kasım ez-. el-Îzâh fî ileli’n-nahv. thk. Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1986.