Türk İslam Yazmalarında Edebî Bir Biçim Olarak İstinsah Manzumeleri

Year 2026, Volume: 10 Issue: 1 , 412 - 441 , 31.03.2026

Ayşe Parlakkılıç Mucan

https://doi.org/10.32711/tiad.1828726

https://izlik.org/JA37RU83WC

Abstract

Bu çalışma, yazma eser kültüründe ketebe veya ferağ kayıtları olarak bilinen istinsah kayıtlarının dışında edebî bir biçim olarak teşekkül eden istinsah manzumelerini ele alır. Daha çok dua ve temenni muhtevalı bu metinler; istinsah kayıtlarının altında, sağında veya solunda ayrı bir biçimde tanzim edilir. Araştırma sahasının genişliği sebebiyle istinsah manzumelerinin tespitinde yalnızca Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Yazma Eserler Veri Tabanı’nda yer alan Ali Emiri Edebiyat, Atıf Efendi, Ayasofya, Carullah, Halet Efendi, Halet Efendi Ek, Laleli, Murad Molla, Süleymaniye, Tercüman, Tırnovalı ve Yeni Cami koleksiyonlarındaki Türkçe yazmalardan istifade edilmiştir. Çalışmada nitel araştırma tekniklerinden doküman inceleme yöntemi takip edilmiştir. Giriş bölümünde, İslam yazmalarında istinsah geleneğinden bahsedilmiştir. Akabinde, tespit edilen manzumeler dil, şekil ve muhteva özellikleri bakımından incelenmiş; yazma eserlerdeki görünümleri görsellerle sunulmuştur. Çalışma sonunda, istinsah manzumelerinin şekil ve vezin özellikleriyle klasik Türk şiiri geleneği izinde nazmedildiği, bu metinlerin yalnızca teknik bir not olmayıp müstensihlerin yazıları ile görünür ve ölümsüz olma isteklerini yansıttığı anlaşılmıştır.

Keywords

Türk İslam Edebiyatı , Yazma Eser , Türk İslam Yazmaları , İstinsah , Manzume

Ethical Statement

-

Supporting Institution

-

Project Number

-

Thanks

Bu çalışmanın hazırlanmasını teşvik eden Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Yazma Eserler Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Dr. Öğr. Üyesi Sami Arslan Hoca’ma, katkıları için Prof. Dr. Sadık Yazar Hoca'ma, Dr. İsmet İpek'e ve Gülsüm Gülsev Şanver'e teşekkürlerimi sunarım.

Istinsah Poems as a Literary Form in Turkish Islamic Manuscripts

https://izlik.org/JA37RU83WC

Abstract

This work examines istinsah poems that formed as a literary form outside of istinsah records in the culture of manuscript works. These texts, mostly prayers and wishes, are arranged separately under, to the right or left of the istinsah records. Due to the extent of the research field, only Turkish manuscripts from some collections in the Suleymaniye Manuscript Library Manuscript Database were used in the identification of the istinsah poems. The document analysis method was followed in this study. The introduction discusses the tradition of istinsah in Islamic manuscripts. The following section examines the poems in terms of language, form, and content, and their appearance in the manuscripts was presented with images. At the end of the study, it was understood that the istinsah poems were composed in accordance with the classical Turkish poetry tradition and reflected the mustensihs' desire to be visible and immortal through their writings.

Keywords

Turkish Islamic Literature , Manuscript , Turkish Islamic Manuscripts , Istinsah , Poem

Project Number

-

References

• Abdurrahman Abdî Paşa. el-Müfîd. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Süleymaniye, 01055-006.
• Açıl, Berat. “Yazmadaki Kayıtları Sınıflamak: Eylem Temelli Kuyudat Tasnifi”. Yazmabilim 1/1 (2025), 1-44.
• Açıl vd., Berat. Tenkitli Neşir Kılavuzu (Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin). İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
• Ahmed b. İbrahim. Mevhibe-i Seniyye mine’s-Sîreti’z-Zekiyye. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Laleli, 02107, 99a.
• Ahterî, Muslihuddin Mustafa. Ahterî-i Kebîr. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 04651, 490b.
• Ak Ali Efendi İzmidî. Fezâ’il. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Tırnovalı, 00969, 122a.
• Akbulut, Emine. Osmanlı Sosyo-Kültürel Hayatında İstinsah Faaliyetleri ve Müstensihler. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Andrews, Walter G. “Osmanlı Metin Çalışmaları: Geçmişe Meydan Okuma, Geleceği Tasarlama”. Eski Metinlere Yeni Bağlamlar: Osmanlı Edebiyatı Çalışmalarında Yeni Yönelimler. ed. Hatice Aynur. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
• Arslan, Sami. “Hâlet-i Rûhiyyenin Aynası Olarak İstinsah Kayıtları: Rodos’ta Bir Sürgünün Gizli Feryadı”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 24/46 (2019), 65-91.
• Arslan, Sami. Osmanlı’da Bilginin Dolaşımı: Bilgiyi İstinsahla Çoğaltmak İznik Medresesi-Süleymaniye Medreseleri Dönemi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
• Balkanlı, Suzan. Hikayet-i Sipahi-i Kastamoni Tuti-i Şekeristan (vr.1-27) (İnceleme-Transkripsiyon-Metin-Dizin). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Başaran, Ayşe. “Reconsidering The Role of Ulema And Scribal Actors in The Ottoman Transition From Manuscript to The Printed Medium”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 28/54 (2023), 73-121.
• Birgivî. Şerh-i Risâle-i Birgivî. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Carullah, 01245-001, 162a.
• Bosnalı Kâ’imî Hasan Efendi. Dîvân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Tercüman, 00165, 33a.
• Ece, Selami. Klasik Türk Edebiyatı Araştırma Yöntemleri. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2007.
• Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Sahaflık ve Sahaflar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
• Gacek, Adam. Arapça Elyazmaları İçin Rehber. çev. Ali Benli - M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Mesnevî ve Şerhi. 6 Cilt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1989.
• Hâfız Mahmûd b. Mustafa (Mehmed) el-Vardârî. Bahru’l-Ma‘ârif. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 01605, 238a.
• Hamdi Çelebi. Yusuf u Züleyhâ. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 03899, 216b.
• İbn Düreyd. Cemheretü’l-Lüga. thk. Remzî, Münîr el-Ba’lebekkî. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• İbn Kesîr. Terceme-i Târîh-i İbn Kesîr. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 02998, 368b.
• İpşirli, Mehmet. “Enderun”. 11/185-187. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâ’î. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Murad Molla, 01236, 418a.
• Koşik, Halil Sercan. “17. Yüzyılda Yazılmış Bir Pend-nâme-i Attar Şerhi: Abdurrahman Abdi Paşa’nın Müfîd’i”. V. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi - TUDOK 2014. ed. Bahtiyar Aslan vd. 253-267. İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Lâmi‘î Çelebi. Hüsn ü Dil. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Edebiyat, 171, 135b.
• Lâmi‘î Çelebi. Şerefü’l-İnsân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Edebiyat, 252, 184a.
• Lâmi‘î Çelebi. Tuhfe-i Lâmi’î. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Süleymaniye, 01014-009, 128b.
• Muhacır, Esra. “Osmanlıda Okuma Gelenekleri ve Kültürü Üzerine Bir Değerlendirme”. Kütüphane, Arşiv ve Müze Araştırmaları Dergisi 4/2 (2023), 201-216.
• Müslim, Ebu’l-Huseyn Müslim b. Haccâc. Sahîh-i Müslim. I-V Cilt. İstanbul: el-Mektebetu’l-İslamiyye, ts.
• Ni’metu’llâh Ahmed. Lügat-i Ni’metu’llâh. haz. Adnan İnce. Ankara: TDK Yayınları, 2015.
• Ni‘metullâh b. Ahmed b. Mübârek er-Rûmî es-Sofyevî. Lügat-i Ni‘metullâh. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yozgat, 00385.
• Okumuş, Sait. “Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Geçen Atasözleri”. Mevlânâ Araştırmaları-I. ed. Adnan Karaismailoğlu. 1/351-378. Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
• Özcan, Abdülkadir. “Hüseyin Paşa, Ağa”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 19/3-4. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Öztürk, Zehra. “Osmanlı Döneminde Kıraat Meclislerinde Okunan Halk Kitapları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/9 (2007), 401-445.
• Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2010.
• Püskül, Fazlı. Mevhibe-i Seniyye Mine’s-s Sîreti’z-Zekiyye Adlı Eserin Siyer Yazımındaki Yeri ve Önemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Râgıb el-Isfahânî. Müfredât Elfâzi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2009.
• Sayğın, Sümeyye. Kur’ân’ın Korunmuşluğu ve Erken Dönem Kur’ân Algısı. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Serin, Muhittin. “Ahmed Şemseddin Karahisârî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 24/421-424. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Serin, Muhittin. “Şeyh Hamdullah Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 15/449-452. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Seydî Ali Re’is. Hülâsatü’l-Hey’e. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 02591, 94b.
• Sinan Paşa. Terceme-i Tezkiretü’l-Evliyâ’. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Laleli, 02030, 268a.
• Sûdî Ahmed el-Bosnevî. Şerh-i Bostân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 04057, 542b.
• Şâhidî. Tuhfetü’l-Mülûk. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Edebiyat, 135, 118b.
• Şeyhülislam Ebussu‘ûd Efendi. Fetâvâ-yı Ebussuûd. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Murad Molla, 01114, 373b.
• Şeyhülislam Ebussu‘ûd Efendi. Fetâvâ-yı Şeyhülislâm Ebussu‘ûd Efendi. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yeni Cami, 00685-002, 134a.
• Şeyhülislam Ebussu‘ûd Efendi. Fetâvâ-yı Şeyhülislâm Ebussu‘ûd Efendi. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Carullah, 00938, 511a.
• Veysî. Vak‘anâme. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 03247-003, 257a.
• Yazar, Sadık. “Bursalı Mahmûd Âgâh/Nâsıh’ın Telife Dönüşen Tashihleri: Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i Örneği”. Yazmabilim 1/1 (2025), 91-155.
• Yazıcızâde. Muhammediyye. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 02059, 290b.
• Yazıksız, Necip Asım. Kitap. Ankara: İletişim Yayınları, 1993.
• Zâhir. Tercemetü’n- Nücûmi’z-Zâhire fî Târîh-i Mısır ve’l- Kâhire. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 03154, 135a.
• Adâb-ı Mürîd fî Sıhhati’l-Murâd. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Tercüman, 00403, 15a.
• Kavâ’id-i Tecvîd-i Şerîf. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 00040-001, 21a.
• Lügat-ı Ni‘metullâh. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Atıf Efendi, 02748, 252b.
• Menâkıb-ı Sultan Selim. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Tercüman, 00314, 29a.
• Müntehab-ı Şifâ. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Pertevniyal, 00744-001, 271a.
• Ravzatü’l-Ahyâri’l-Müntehab min Rebî’i’l-Ebrâr. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Atıf Efendi, 02130, 143b.
• Risâle fi’t-Tasavvuf. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi Ek, 00212-007, 45b.
• Risâle-i İnsân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Tercüman, 109b.
• Şerh-i Meşârih el-Envâr. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ayasofya, 00719, 123b.
• Terceme-i Gülistân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Carullah, 01648, 79b.
• Mühür Veritabanı, “yekmu0804”. Erişim 30 Eylül 2025. https://muhur.yek.gov.tr/en/muhur/yekmu0804