Salâhî’nin Fâtiha Suresi Tefsiri Üzerine: Bireysel ve Siyasî Ahlakın İşârî Yorumu (Tahlil–Tahkik–Tercüme)
Abstract
Bu çalışma XVIII. yüzyılda yaşamış Halvetî-Uşşakî şeyhi Abdullah Salâhî’nin “Tefsîru Sûreti’l-Fâtiha” adlı risalesinin tahkik, tahlil ve tercümesini konu edinmektedir. Çalışmanın yöntemi, Süleymaniye Kütüphanesi Hazreti Nasuhi Dergâhı Yazma Koleksiyonundaki ulaşılabilen tek nüshanın İSAM tahkik esaslarına (İTNES) dayanarak tahkik edilmesi ve ortaya çıkarılan metnin, bağlam ilişkisi kurularak analiz edilmesidir. Çalışmanın hedefleri ise Fâtiha tefsiri üzerinden Salâhî’nin işârî tevil yöntemini ve onun, siyaset-ahlak ilişkisini nasıl kurguladığını ortaya koymak; ayrıca risalenin tahkik edilerek alana kazandırılmasını sağlamaktır. Çalışmada şu bulgular elde edilmiştir: Salâhî, risalesinde Fâtiha suresi ile devlet reisi arasında ilişki kurmakta; devlet reisinin halkına karşı tıpkı Fâtiha gibi kapsayıcı olması ve herkese yararının dokunması gerektiğini söylemektedir. Bu kapsayıcılığı, Fâtiha suresi ile kurulacak ahlakî-amelî üç boyut (tahakkuk, tahalluk ve taalluk) üzerine inşa eder. Bu sistem, metinde “adalet” olarak tavsif edilmektedir. Müellif, idarecilikte liyakat vasfının önemini bu pratik ahlak modeli üzerinden anlatır. Bu anlatıyı idareci ile ilâhî isimler arasında ilişki kurarak da destekler. Ona göre, sevilen ve itaat edilen bir yönetici olmak isteyen Fâtiha’daki ilâhî isimlerle ahlaklanmalıdır. Salâhî surede iki defa geçen sırât kelimesinin, doğru yolun iki mertebesine işaret ettiğini söyler ve hem bir idarecinin hem de bir Müslümanın zahiren nasıl göründüğünün değil; hangi niyete sahip olduğunun ve bu niyeti nasıl ortaya koyduğunun önemli olduğunu ifade eder. Müellif, tasavvufî gelenekte sıklıkla ön plana çıkarılan ilâhî ahlakla ahlaklanma düsturunu metninin merkezine yerleştirmekle kalmamış, son derece çalkantılı bir dönemde bu eseri kaleme alarak siyasî düşüncesini de ortaya koymuştur. Sonuç olarak risalenin, adalet temelli bir idari sistemin nasıl gerçekleşeceğini modellemesi açısından dikkat çekici bir işârî tefsir olmanın yanı sıra Osmanlı siyasî ahlak düşüncesine dair dikkate değer bir eser olduğu kanaatine ulaşılmıştır. Çalışmada eserin dönemin siyasî yönetimine doğrudan eleştiri amaçlı telif edilmiş olabileceğine dair ise bir veriye rastlanmamıştır.
Keywords
On Ṣalāḥī’s Exegesis on Sūrat al-Fātiḥa: An Esoteric (ishārī) Interpretation of Individual and Political Ethics (Analysis–Critical Edition–Translation)
Abstract
This study examines the critical edition, analysis and translation of Tafsīr Sūrat al-Fātiḥa, a treatise authored by the 18th-century Khalwatī-Ushshāqī shaykh ʿAbd Allāh Ṣalāḥī. The methodology is based on preparing a critical edition of the only extant manuscript preserved in the Süleymaniye Library, Hazreti Nasuhi Dergâh Collection, in accordance with ISAM’s critical edition principles (ITNES), followed by an analysis of the text through contextual connections. The objectives of the study are to identify Ṣalāḥī’s method of esoteric (ishārī) interpretation through his exegesis of al-Fātiḥa, to examine how he conceptualizes the relationship between politics and ethics, and to contribute to the field by presenting the critical edition of the treatise. The study has yielded the following findings: In his treatise, Ṣalāḥī draws a parallel between Sūrat al-Fātiḥa and the ruler of the state, emphasizing that the ruler, like al-Fātiḥa, must be inclusive toward his people and beneficial to everyone. He builds this comprehensiveness upon three ethico-practical dimensions derived from al-Fātiḥa: taḥaqquq, taḥalluq, and taʿalluq. This system is described in the text as “justice” and is explained through a practical ethical model by linking it to the divine names. Ṣalāḥī states that the word ṣirāṭ, which appears twice in the sūrah, points to two levels of the straight path, and he explains that what matters—both for a ruler and for any Muslim—is not outward appearance but the intention one holds and the manner in which that intention is put into practice. The author not only places at the center of his text the Sufi principle of adopting divine attributes—often emphasized in mystical traditions—but also, by composing this work during a highly turbulent period, reveals his political thought. In conclusion, the treatise is considered not only a remarkable example of ishārī tafsīr in modeling how a justice-based administrative system could be realized, but also a valuable work reflecting Ottoman political-ethical thought. However, no evidence was found to suggest that the treatise was authored as a direct critique of the political authority of its time.
Keywords
