Salâhî’nin Fâtiha Suresi Tefsiri Üzerine: Bireysel ve Siyasî Ahlakın İşârî Yorumu (Tahlil–Tahkik–Tercüme)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 407 - 432, 31.12.2025

Esma Çetin

https://doi.org/10.33718/tid.1759148

Öz

Bu çalışma XVIII. yüzyılda yaşamış Halvetî-Uşşakî şeyhi Abdullah Salâhî’nin “Tefsîru Sûreti’l-Fâtiha” adlı risalesinin tahkik, tahlil ve tercümesini konu edinmektedir. Çalışmanın yöntemi, Süleymaniye Kütüphanesi Hazreti Nasuhi Dergâhı Yazma Koleksiyonundaki ulaşılabilen tek nüshanın İSAM tahkik esaslarına (İTNES) dayanarak tahkik edilmesi ve ortaya çıkarılan metnin, bağlam ilişkisi kurularak analiz edilmesidir. Çalışmanın hedefleri ise Fâtiha tefsiri üzerinden Salâhî’nin işârî tevil yöntemini ve onun, siyaset-ahlak ilişkisini nasıl kurguladığını ortaya koymak; ayrıca risalenin tahkik edilerek alana kazandırılmasını sağlamaktır. Çalışmada şu bulgular elde edilmiştir: Salâhî, risalesinde Fâtiha suresi ile devlet reisi arasında ilişki kurmakta; devlet reisinin halkına karşı tıpkı Fâtiha gibi kapsayıcı olması ve herkese yararının dokunması gerektiğini söylemektedir. Bu kapsayıcılığı, Fâtiha suresi ile kurulacak ahlakî-amelî üç boyut (tahakkuk, tahalluk ve taalluk) üzerine inşa eder. Bu sistem, metinde “adalet” olarak tavsif edilmektedir. Müellif, idarecilikte liyakat vasfının önemini bu pratik ahlak modeli üzerinden anlatır. Bu anlatıyı idareci ile ilâhî isimler arasında ilişki kurarak da destekler. Ona göre, sevilen ve itaat edilen bir yönetici olmak isteyen Fâtiha’daki ilâhî isimlerle ahlaklanmalıdır. Salâhî surede iki defa geçen sırât kelimesinin, doğru yolun iki mertebesine işaret ettiğini söyler ve hem bir idarecinin hem de bir Müslümanın zahiren nasıl göründüğünün değil; hangi niyete sahip olduğunun ve bu niyeti nasıl ortaya koyduğunun önemli olduğunu ifade eder. Müellif, tasavvufî gelenekte sıklıkla ön plana çıkarılan ilâhî ahlakla ahlaklanma düsturunu metninin merkezine yerleştirmekle kalmamış, son derece çalkantılı bir dönemde bu eseri kaleme alarak siyasî düşüncesini de ortaya koymuştur. Sonuç olarak risalenin, adalet temelli bir idari sistemin nasıl gerçekleşeceğini modellemesi açısından dikkat çekici bir işârî tefsir olmanın yanı sıra Osmanlı siyasî ahlak düşüncesine dair dikkate değer bir eser olduğu kanaatine ulaşılmıştır. Çalışmada eserin dönemin siyasî yönetimine doğrudan eleştiri amaçlı telif edilmiş olabileceğine dair ise bir veriye rastlanmamıştır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Abdullah Salâhî , Fâtiha , Ahlak , Siyaset.

On Ṣalāḥī’s Exegesis on Sūrat al-Fātiḥa: An Esoteric (ishārī) Interpretation of Individual and Political Ethics (Analysis–Critical Edition–Translation)

Öz

This study examines the critical edition, analysis and translation of Tafsīr Sūrat al-Fātiḥa, a treatise authored by the 18th-century Khalwatī-Ushshāqī shaykh ʿAbd Allāh Ṣalāḥī. The methodology is based on preparing a critical edition of the only extant manuscript preserved in the Süleymaniye Library, Hazreti Nasuhi Dergâh Collection, in accordance with ISAM’s critical edition principles (ITNES), followed by an analysis of the text through contextual connections. The objectives of the study are to identify Ṣalāḥī’s method of esoteric (ishārī) interpretation through his exegesis of al-Fātiḥa, to examine how he conceptualizes the relationship between politics and ethics, and to contribute to the field by presenting the critical edition of the treatise. The study has yielded the following findings: In his treatise, Ṣalāḥī draws a parallel between Sūrat al-Fātiḥa and the ruler of the state, emphasizing that the ruler, like al-Fātiḥa, must be inclusive toward his people and beneficial to everyone. He builds this comprehensiveness upon three ethico-practical dimensions derived from al-Fātiḥa: taḥaqquq, taḥalluq, and taʿalluq. This system is described in the text as “justice” and is explained through a practical ethical model by linking it to the divine names. Ṣalāḥī states that the word ṣirāṭ, which appears twice in the sūrah, points to two levels of the straight path, and he explains that what matters—both for a ruler and for any Muslim—is not outward appearance but the intention one holds and the manner in which that intention is put into practice. The author not only places at the center of his text the Sufi principle of adopting divine attributes—often emphasized in mystical traditions—but also, by composing this work during a highly turbulent period, reveals his political thought. In conclusion, the treatise is considered not only a remarkable example of ishārī tafsīr in modeling how a justice-based administrative system could be realized, but also a valuable work reflecting Ottoman political-ethical thought. However, no evidence was found to suggest that the treatise was authored as a direct critique of the political authority of its time.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , ʿAbdullāh Ṣalāḥī , al-Fātiḥa , Ethics , Politics.

Kaynakça

• Akkuş, Mehmet. “18. Asır Na‘t Şairi Salâhî ve Bestelenmiş Bir Na‘tı”. İlim ve Sanat 3 (1985), 55-57.
• Akkuş, Mehmet. “Dini Edebiyatımızda Regâibiyye ve Salâhi’nin Matla‘u’l-Fecr’i”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (1992), 129-153.
• Akkuş, Mehmet. Abdullah Salahaddin-i Uşşâkī (Salâhî)’nin Hayatı ve Eserleri. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 1998.
• Baklî, Rûzbihân. ‘Arâisu’l-Beyân. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1428/2008.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-Beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Cengiz, Muammer. “Mahmûd Şebüsterî’ye Nisbet Edilen Mir’âtü’l-Muhakkikîn Adlı Eserin Abdullah Sâlâhî Uşşâkî Tarafından Yapılan Tercümesi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 35 (2015), 269-299.
• Ceyhan, Semih. “Salâhî Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/17-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Demir, Ziya. İstanbul Kütüphanelerinde Mevcut Matbu ve Yazma Fâtiha Tefsirleri. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1987.
• Efendioğlu, Mehmet. “Suheyb b. Sinân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/476-477. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Emecen, Feridun. “Banaluka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/49-51. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Işık, Emin. “Fâtiha Sûresi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/ 252-254. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• İbn Arabî, Muhyiddin. Keşfü’l-Manâ an Sırri Esmâʾillâhi’l-Hüsnâ. thk. Pablo Binito. Kum: Mektebetü’l-İşrâk, 1419.
• Kallek, Cengiz. “Hifnî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/478. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Kılıç, Ali İhsan. “Abdullah Salâhî Uşşâkî’nin Risâle-i Usûl ü Evrâd-ı Uşşâkiyye’si”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 13/30 (2012), 187-200.
• Kılıç, Ali İhsan. “Mevâkı‘u’n-nücûm’un Tevfîk Bahsi Üzerine Abdullâh Salâhî Uşşâkî’nin Yaptığı Nazmen Tercüme ve Hâşiyesi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 17/38 (2016), 115-126.
• Kılıç, Hulusi. “Tâcü’l-luga”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/357. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Kılıç, Mahmut Erol. “Cemâleddin Uşşâkī”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/314-315. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Kiel, Machiel. “Kesriye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/311-312. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
• Koca, Fatih. “Salâhî Dede’nin Regâibiyyesi’nin Yeniden Bestelenmesi”. Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 13/2 (2018), 543-572.
• Maden, Şükrü. “Öne Çıkan Konuları İtibariyle Osmanlı Dönemi Fâtiha Sûresi Tefsir Literatürü”, Osmanlı Düşüncesi Kaynakları ve Tartışma Konuları, ed. Fuat Aydın vd. 559-582. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Özkaya, Yücel. 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
• Râzî, Fahruddin Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-Gayb. thk. Imâd Zekiel-Bârûdî. 32 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-tevfikiyye, 2003.
• Sa‘lebî, Ebû İshak Ahmed. el-Keşf ve’l-Beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâu’t-turâsi’l-Arabî, 1422/2002.
• Salâhî, Abdullah Selâhaddin b. Muhammed Abdülazîz el-Halvetî el-Uşşâkî. Tefsîru Sûreti’l-Fâtiha. Süleymaniye Kütüphanesi, Hazret-i Nâsuhî Dergâhı, nr. 111-030.
• Sona, Fatih. “Abdullah Salahi’nin Hazreti Hasan ve Hüseyin’i Övgüsü: Hilyei Hasaneyn”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 66 (2013), 77-104.
• Soysaldı, İhsan. Salahaddin Uşşakî'nin Tasavvuf Felsefesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Sülemî, Ebû Abdirrahman Muhammed b. Hüseyin. Hakâiku’t-tefsîr. thk. Seyyid Umrân. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
• Şıra, Hüseyin. “Kaynak Metne Sadık Bir Tercüme: Salâhî’nin Terceme-i Gülşen-i Tevhîd’deki Çeviri Tutumu”. Tetkik: Türk-İslam Kültür Dergisi 7 (2025), 9-25.
• Tanman, M. Baha. “Tâhir Ağa Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/394. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa. Sünenu’t-Tirmizî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Yıldırım, Yusuf. “Salâhî-î Uşşâkî’nin Manzum Kasîde-i Münferice Tercümesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2015), 87-108.
• Yoldaş, Fatma Nur. “Abdullah Salâhî’nin Mir’ât-ı Esmâ Risâlesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59 (2024), 283-315.
• Yurdagür, Metin. “el-Esmâü’l-Hüsnâ’nın İhsâ‘ı ve el-Mukît İsminin Düşündürdükleri”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1985), 359-372.
• Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Muhammed b. Ömer. el-Keşşâf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Zürkânî, Muḥammed Abdulazim. Menâhilu’l-İrfân fî Ulûmi’l-Kurʾân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1999.