Terms Derived by Alihan Bökeyhan in his Translation Work Astronomiya Älipbiyi (Astronomy Alphabet)

Year 2026, Volume: 16 Issue: 31, 189 - 218, 19.01.2026

Ercan Petek

https://doi.org/10.33207/trkede.1764287

Abstract

A language needs words that represent specific and specific concepts related to a particular science, art, profession, or subject. This need is met through terminology. Terminology is the key to liberating a language from the yoke of foreign languages and giving it a national identity. The intellectuals of the Alash Orda movement not only fought for independence, but also conducted various efforts to free their language from the influence of foreign languages and to give it a national identity. Terminology studies were a key component of these efforts. Names such as Ahmet Baytursınulı, Eldes Omarulı, Muhtar Äwezov, Mağjan Jumabayulı, Alihan Bökeyhan have undertaken important roles in the process of terminology generation along with translation studies in various branches of science. Bökeyhan coined new terms for words borrowed from Russian, taking into account the structure of the Kazakh language through his opinion pieces and articles in various newspapers and magazines. He also made significant contributions to Kazakh astronomical terminology by translating K. Flammarion's Obşçedostupnaya Astronomiya (Astronomy Alphabet) into Kazakh. In the process of producing terms, he considered not only the structure of the language but also the Kazakh culture as one of the determining elements of this process and benefited from the Kazakh culture in the explanation of the terms. The terms coined by Bökeyhan, due to their descriptive and comprehensive characteristics, have found their place as entries in Kazakh literary dictionaries today; this is an indication of the success of his terminology. In this article, the structure of the terms derived by Bökeyhan in his work titled Astronomy Alphabet was investigated.

Keywords

Bökeyhan , term , astronomy , Kazakh , Alash

Project Number

Yok

Alihan Bökeyhan’ın Astronomiya Älipbiyi (Astronomi Alfabesi) İsimli Tercüme Eserinde Türettiği Terimler

Abstract

Dilde belli bir bilim, sanat, meslek dalıyla veya bir konu ile ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan kelimelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ihtiyaç da terimler aracılığıyla giderilmektedir. Dili yabancı diller boyunduruğundan kurtarabilmenin ve ona milli bir kimlik kazandırabilmenin yolu terim üretmekten geçer. Alaş Orda hareketi aydınları sadece bağımsızlık mücadelesi vermekle kalmamış; dillerini yabancı dillerin etkisinden kurtarmak ve ona milli bir kimlik kazandırabilmek için de çeşitli çalışmalar yürütmüşlerdir. Bu çalışmaların başında terminoloji çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. Ahmet Baytursınulı, Eldes Omarulı, Muhtar Äwezov, Mağjan Jumabayulı, Alihan Bökeyhan gibi isimler çeşitli bilim dallarında çeviri çalışmalarıyla birlikte terim üretme sürecinde önemli görevler üstlenmişlerdir. Bökeyhan, bazı gazete ve dergilerdeki fikir yazıları ve makaleleriyle Kazakça’nın yapısını da göz önünde tutarak Rusça’dan alınma kelimelere karşı yeni terimler türetmiştir. Ayrıca gökbilimi alanında K. Flammarion’un Obşçedostupnaya Astronomiya (Astronomi Alfabesi) isimli eserini Kazakça’ya tercüme ederek Kazakçanın gökbilimi terminolojisine önemli katkılarda bulunmuştur. Terim üretme sürecinde sadece dilin yapısını değil, Kazak kültürünü de bu sürecin belirleyici unsurlarından biri olarak görmüş ve terimlerin açıklamasında Kazak kültüründen istifade etmiştir. Bökeyhan’ın ürettiği terimler tanımlayıcı ve kapsayıcı özellikleri itibariyle bugün Kazak edebi dili sözlüklerinde maddebaşı olarak yer alabilmiştir; bu da ürettiği terimlerin başarılı olduğunun bir göstergesidir. Bu makalede, Bökeyhan’ın çevirisini yaptığı Astronomi Alfabesi isimli eserde türettiği terimlerin yapısı araştırılmıştır

Keywords

Bökeyhan , terim , astronomi , Kazak , Alaş

Ethical Statement

Makale daha önce başka bir dergiye gönderilmemiş ve başka bir yerde yayımlanmamıştır.

Supporting Institution

Yok

Project Number

Yok

References

• ATALAN, Hatice (2022), “Batıl İnançlar”. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Genç Atebe Dergisi, 3, 41-44.
• ERİNÇ, Sırrı (2000), Jeomorfoloji 1, Der Yayınları, İstanbul.
• Qazaqstan Respublikası Bilim jäne Ğılım Ministrligi A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı (2005), Qazaq Tiliniŋ Aymaqtıq Sözdigi, Arıs, Almatı.
• Qazaqstan Respublikası Bilim jäne Ğılım Ministrligi A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı (2006-2011), Qazaq Ädebi Tiliniŋ Sözdigi (15 tomdıq), Arıs, Almatı.
• Qazaqstan Respublikasınıŋ Mädeniyet jäne Aqparat Ministrligi Til Komiteti (2008), Qazaq Tiliniŋ Tüsindirme Sözdigi, Dayk-Press, Almatı.
• LİU, Charles (2023), A’dan Z’ye Astronomi, Çev. Mehmet Emin ÖZEL, Say Yayınları, İstanbul.
• SPARROW, Giles (2022), Dakikalar İçinde Astronomi, Çev. Efe ERDAL, Kronikkitap, İstanbul.
• QURMANBAYULI, Şerüwbay (2023), Alaş ve Terminoloji. Kazak Terminolojisinin Gelişimi (1910-1930), Çev. Ercan PETEK, TDK Yayınları, Ankara.
• İnternet Kaynakları Gökbilim Terimleri Sözlüğü ve Karşılıklar Kılavuzu, (2010, Mart), Erişim Adresi: https://www.bulutsu.org/sozluk/
• Türk Dil Kurumu Sözlükleri Güncel Türkçe Sözlük, (2022), Erişim Adresi: https://sozluk.gov.tr/
• Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан, (2011, 9 Ocak), Erişim Adresi: https://abai.kz/post/6560
• The Surface of the Sun, (2025, 11 Temmuz), Erişim Adresi: https://scied-ucar-edu.translate.goog/learning-zone/sun-space-weather/surface-of-the-sun?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=wa
• Üçlü Yıldız Sistemleri (triple star systems), (2022, 2 Haziran), Erişim Adresi: http://bilsenbesergil.blogspot.com/p/uclu-yldz-sistemleri-triple-star-systems.html
• Longitude | Definition & Examples, (2023, 21 Kasım), Erişim Adresi: https://study-com.translate.goog/learn/lesson/what-is-longitude-examples.html? _x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=wa
• Yıldızların Renkleri, (2025, 15 Temmuz), Erişim Adresi: https://astrobilgi.org/yildizlarin-renkleri/
• Soğuk kuşak iklimleri nelerdir ve özellikleri nelerdir?, (2018, 25 Şubat), Erişim Adresi: https://www.iklim.gen.tr/soguk-kusak-iklimleri-nelerdir-ve-ozellikleri-nelerdir.html