Year 2020, Volume , Issue 47, Pages 11 - 22 2020-06-08

KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI

Cahit BAŞDAŞ [1] , Zhamila ARZYBAEVA [2]


Dilin erken dönemlerinden itibaren kullanıldıkları düşünülen zamirler, varlıkları geçici olarak temsil eden ya da işaret yoluyla karşılayan bağımsız dil birimleridir. Anlam ve kullanılış bakımından isimlere benzemekle birlikte, kavram alanları isimlere göre daha geniş ve sayıları azdır. Kişi ve nesneleri karşılama süreleri sınırlıdır. Kelime türetmeye pek elverişli olmadıkları için zamirler, birkaç istisna dışında yapım eki almazlar. İsimler gibi hâl ekleri ile çekimlenebilen zamirler, Türkçe söz diziminde iyelik grubunun tamlayanı konumunda bulunurlar. İyelik ekleri ise, genel olarak tamlanan konumundaki isimlere eklendikleri için zamirlerin iyelik ekli şekilleri pek kullanılmamaktadır. Bununla birlikte üçüncü şahıs iyelik eki [+(s)I(n)], soru ve belirsizlik zamirleri (hangisi, bazısı, hepsi vb.) ile bazı işaret zamirlerine (busu, şusu) eklenebilmektedir. Sadece dönüşlülük zamirleri (kendi / öz) düzenli olarak iyelik eklerini alabilmektedir. Genel Türkçede iyelik ekleri, şahıs ve işaret zamirlerine doğrudan eklenemediği için bu zamirlerde sahiplik / iyelik, zamir + ilgi hâli + ki biçiminde oluşturulan yapılarla (benimki, seninki, onunki) ifade edilmektedir.

Kırgız Türkçesinde iyelik eklerinin doğrudan üçüncü şahıs zamirine ve işaret zamirlerine eklendiği görülmektedir. Böylece zamirle temsil edilen kişi ya da varlıkların hangi şahsa ait olduğu ifade edilmektedir (anıñ: sana ait olan o, seninki; anısı: ona ait olan o, onunki; munuñ: sana ait olan bu, seninki). Bilindiği gibi Genel Türkçede ikinci teklik şahıs iyelik eki, ünsüzle biten tabanlara +(I)ñ / +(U)ñ biçimiyle eklenir. İyelik eki bu biçimiyle ilgi hâli ekinin zamirlere eklenen şekliyle aynıdır. Geniz ünsüzünün (ñ) kullanılmadığı Türk yazı dillerinde (Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Gagavuz Türkçesi gibi) her iki ek, aynı koşullarda +In / +Un biçimiyle kullanılmaktadır. Aynı şekilde üçüncü teklik şahıs iyelik eki ile yükleme hâli ekinin şahıs ve işaret zamirleri üzerindeki kullanılışları arasında biçim benzerliği (+I / +U) bulunmaktadır. Bu nedenle iyelik eklerinin şahıs ve işaret zamirleri üzerinde kullanılıp kullanılmadığı tam olarak anlaşılamamıştır. Ancak Kırgız yazı dilinde ikinci şahıslarda kullanılan geniz ünsüzü (ñ), ilgi hâlinde kullanılmamaktadır. Yani ilgi hâli ekinin son sesi /ñ/ değil, ön damak /n/’sidir. Bu bakımdan Kırgız Türkçesinde söz konusu ekleri ayırt etmek daha kolaydır. Kırgız Türkçesinde tespit edilen iyelik ekli zamir örnekleri, diğer Türk lehçe ve ağızlarında, özellikle tarihî metinlerde rastlanan benzer yapıların daha iyi anlaşılmasına ve açıklanmasına katkı sağlayacaktır.

Kırgız Türkçesi, zamirler, iyelik
  • ABDUVALİEV, İbraim (2008), Kırgız Dilinin Morfologiyası, Mektep Basması, Bişkek.ABİK., A. Deniz (2003), “Kutadgu Bilig’de Zamirlerin Ayrılma Hâli”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sempozyumu - Mustafa Canpolat Armağanı, Sanat Kitabevi, Ankara.ARAT, Reşit R. (1991), Kutadgu Bilig I- Metin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.AYTMATOV, Çıñgız 3 (1999), (Haz. Abdıldacan Akmataliev), Kılım Karıtar Bir Kün, Şam Basması, BişkekAYTMATOV, Çıñgız 3. (1999), (Hazırlayan: Abdıldacan Akmataliev), Deñiz Boyloy Cortkon Ala Döböt, Şam Basması Bişkek.AYTMATOV, Çıñgız (2011), Samançının Colu, Zeen Basması, Bişkek.BAŞDAŞ, C. - KUTLU A. (2016), Kırgız Türkçesi - Ses ve Şekil Bilgisi, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale.BAYCİEV, Mar (2006), Añgemeler cana Povestter, Kutaalam Basması, Bişkek.DEMİRCİ, Kerim (2010), Teorik Bir Yaklaşımla Zamirler, Grafiker Yayınları, Ankara.DERBİŞEVA, Z. - SAGINBAEVA. B. (2005), “Türk Cana Kırgız Tilderindegi Taandık Maaninin Berilişi”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 7, S. 14, Kırgızistan - Türkiye Manas Üniversitesi (KTMÜ) Yayınları, Bişkek, s. 39-51.ELEBAEV, Mukay (1990), Carıyalanbagan Çıgarmalar, Adabiyat Basması, Bişkek.ERGİN, Muharrem. (1985). Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.GABAİN, A. Von (2007), Çeviren: M. Akalın, Eski Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.GABAİN, A. Von (2013), Çeviren: B. Akçalı, “Eski Türkçede Zamirler”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 2013-1, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, s. 131-142.GÜVEN, Meriç (2017), “Türkiye Türkçesinde İyelik Gruplarının Dil Bilgisel Düzeni ve İyelik Gruplarındaki Dil Bilgisel Aykırılıklar”, International Journal of Languages Education and Teaching. Volume 5, Issue 4, December 2017. p. 658-670.İMANALİEV, S. - ÜSÖNALİEV S. (1979), Kırgız Tilinin Spravoçnigi, Mektep Basması, Firunze.KAÇALİN, Mustafa S. (2002), “İyelik Tamlamasında Çokluk Üçüncü Kişi Sorunu”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 3, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi (KTMÜ) Yayınları, Bişkek, s. 142-146.KARAHAN, Leyla (1999), “Yükleme (Accusative) ve İlgi (Genitive) Hâli Ekleri Üzerine Bazı Düsünceler”. 3. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, s. 605-611.KARTALLIOĞLU, Yavuz (2008), “Türkçe ve Moğolcada Çekim Edatlarından Önce Gelen İsim ve Zamirlerin Aldığı Hâl Ekleri”, Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), Bahar 2008, S. XXIII, s. 131-143.KASAPOĞLU, Hülya (2005), Kırgız Türkçesi Grameri, Akçağ Yayınları, Ankara.KOCASAVAŞ, Yıldız (2004), Türkçede Şahıs Zamirleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.KORKMAZ, Zeynep (1994), Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.KORKMAZ, Zeynep (2003), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.KORMUŞİN, İ. vd. (2016), Yenisey - Altay - Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda Yazılı Runik Belgeler, Bilgesu Yayınları, Ankara.MANSUROĞLU, Mecdut (1949), “Türkçede Zamir Çekimi”, Türk Dili ye Edebiyatı Dergisi, C. III, S. 3-4. s. 501-518.ORKUN, Hüseyin N. (1987), Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.RISKUL, Akbar. (2012), Atakenin Akbolot, Turar Basması, Bişkek.SERTKAYA, Osman F. (1996), “Zamirlerde Katmerli Çekim Üzerine”, Uluslararası Türk Dil Kongresi 1992, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, s. 17-37.SIDIKBEKOV, T. (1998), Men Miñ Cıl Caşadım, Akıl Basması, Bişkek.STAMOV, Asanbek (1992), Cortuul, Uçkun Yayınları, Bişkek.TAN, Ali (2017). Kırgız Türkçesi, Kesit Yayınları, İstanbul.TEKİN, Talat (2000), Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9, Ankara.TEKİN, Talat (2013), “On A Ministerpreted Word”, Makaleler 2, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.TOKTONALİEV, Caparkul (2000), Han Ormon, Kırgızstan Basma Üyü, Bişkek.
Primary Language tr
Journal Section Articles
Authors

Orcid: 0000-0002-8555-6096
Author: Cahit BAŞDAŞ (Primary Author)
Institution: MUĞLA SITKI KOÇMAN ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ
Country: Turkey


Author: Zhamila ARZYBAEVA
Institution: ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Country: Turkey


Dates

Application Date : August 26, 2019
Acceptance Date : June 8, 2020
Publication Date : June 8, 2020

Bibtex @research article { tubar611223, journal = {Türklük Bilimi Araştırmaları}, issn = {1300-7874}, eissn = {2564-6915}, address = {}, publisher = {Nazım Hikmet POLAT}, year = {2020}, volume = {}, pages = {11 - 22}, doi = {}, title = {KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI}, key = {cite}, author = {Başdaş, Cahit and Arzybaeva, Zhamila} }
APA Başdaş, C , Arzybaeva, Z . (2020). KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI. Türklük Bilimi Araştırmaları , (47) , 11-22 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/pub/tubar/issue/54786/611223
MLA Başdaş, C , Arzybaeva, Z . "KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI". Türklük Bilimi Araştırmaları (2020 ): 11-22 <https://dergipark.org.tr/en/pub/tubar/issue/54786/611223>
Chicago Başdaş, C , Arzybaeva, Z . "KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI". Türklük Bilimi Araştırmaları (2020 ): 11-22
RIS TY - JOUR T1 - KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI AU - Cahit Başdaş , Zhamila Arzybaeva Y1 - 2020 PY - 2020 N1 - DO - T2 - Türklük Bilimi Araştırmaları JF - Journal JO - JOR SP - 11 EP - 22 VL - IS - 47 SN - 1300-7874-2564-6915 M3 - UR - Y2 - 2020 ER -
EndNote %0 Türklük Bilimi Araştırmaları KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI %A Cahit Başdaş , Zhamila Arzybaeva %T KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI %D 2020 %J Türklük Bilimi Araştırmaları %P 1300-7874-2564-6915 %V %N 47 %R %U
ISNAD Başdaş, Cahit , Arzybaeva, Zhamila . "KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI". Türklük Bilimi Araştırmaları / 47 (June 2020): 11-22 .
AMA Başdaş C , Arzybaeva Z . KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI. TÜBAR. 2020; (47): 11-22.
Vancouver Başdaş C , Arzybaeva Z . KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İYELİK EKLERİNİN ZAMİRLER ÜZERİNDE KULLANILIŞI. Türklük Bilimi Araştırmaları. 2020; (47): 22-11.