TÂRİH USÛLÜNE DÂʼİR

Târih, beşerî mâʻrifetler arasında mevkiʻini henüz vuzûh ile almamıştır. Bir zamanlar ilimlerin teşrîfatı, haysiyeti, birbirine nazaran kıdem ve ehliyeti vardı. Târih bu mertebeler arasında kendisine pek kıymetli bir mevkiʻ ayırmıştı. Kâʼinatın bütün sırlarının miftâhı onun elinde idi. Beşerin bütün felâket ve saʻâdetlerinin sebebini bilir, azîmet ve ikbâllerini, husûf ve inhizâmlarını îzâh eder, karanlıklarıyla bize esrarlı kuytu gecelerin hayâlini veren mâzîyi bir şûʻlesiyle aydınlatır, bize hayâlî şahrahlar gösterir. Ahlâk, vicdân, fazîlet biʼl-hassa vatanperverlik onun şûʻlesiyle rûhlarımızda uyanır. Milletlerin rûhunu bilir ve en sonra o bir cihan mahkemesidir, zâlimleri muhâkeme ve târih huzûrunda onları mahkûm eder. Mazlûmlara, biʼl-hassa zavallı maktûllere fazla acır. Bu sûretle mâzî anlaşıldıktan sonra istikbâl gayet kolaydır. Ve mâzîden istikbâle bir istikrâ bize, biʼl-hassa memleketi idâre edenlere, en kuvvetli bir tefekkür iksiri olur. Ve bâʻzan daha cürʼetle târih bugünkü veya gelecek nesillere yol göstermekle iktifâ etmeyip mâzîdeki kahramanlara da nasîhat verir.